Dấu ấn Hậu hiện đại trong "Run Lola Run" (1998) của Tom Tykwer

Run Lola Run (1998) là bộ thứ ba trong sự nghiệp làm phim của đạo diễn người Đức Tom Tykwer, với sự tham gia của hai diễn viên Franka Potente (Lola) và Moritz Bleibtreu (Manni). Bộ phim sau khi ra mắt đã thành công vang dội ở cả trong và ngoài nước với một loạt các giải thưởng: Giải Grand Prix của Hiệp hội các nhà phê bình điện ảnh Bỉ, Giải thưởng dành cho khán giả tại Liên hoan phim Sundance, Phim hay nhất tại Liên hoan phim Quốc tế Seattle, và bảy giải thưởng khác tại German Film Award. Tom Tykwer cũng nhận được một loạt các đề cử cho vai trò đạo diễn, kịch bản và âm nhạc xuất sắc nhất.

Lấy bối cảnh tại thành phố Berlin, Run Lola Run là câu chuyện xoay quanh nhân vật Lola với nhiệm vụ phải kiếm đủ 100.000 mark trong vòng 20 phút để cứu nguy cho cậu bạn trai Manni.

Một cốt truyện đơn giản nhưng với tài năng của mình, Tom Tykwer đã biến hóa, chơi đùa với cả nhân vật lẫn người xem, biến bộ phim thành một “game” của riêng mình bằng lối tư duy đậm chất Hậu hiện đại. Trong bài tiểu luận này, tôi bước đầu khái quát về Chủ nghĩa hậu hiện đại cùng những đặc trưng cơ bản của nghệ thuật Hậu hiện đại; từ đó phân tích và chỉ rõ dấu ấn hậu hiện đại trong phim Run Lola Run trên hai phương diện chính: Sự hoài nghi và Cấu trúc trò chơi.

Chủ nghĩa hậu hiện đại và những đặc trưng thẩm mĩ cơ bản

Sự ra đời của thời kỳ Hậu hiện đại vẫn còn nhiều tranh cãi, ý kiến khác nhau. Mark Taylor cho rằng “Hiện đại kết thúc và Hậu hiện đại bắt đầu ở Hiroshima ngày 6 tháng 8 năm 1945”; Umberto Eco thì quan niệm đây không phải là một khuynh hướng cần định rõ niên đại, mỗi thời đều có Chủ nghĩa hậu hiện đại của riêng mình. Nhưng nhìn chung, Hậu hiện đại (post modern) là khái niệm dùng để chỉ một giai đoạn phát triển kinh tế, khoa học kĩ thuật, nghệ thuật cao của nhân loại. Nó ra đời khi các chủ thuyết hiện đại trở nên già cỗi, đã trở thành các đại tự sự (các triết thuyết, ý thức hệ có tính chất nền tảng của văn minh nhân loại) [1, tr.87].

Thời kỳ Hậu hiện đại ra đời kéo theo sự xuất hiện của Chủ nghĩa hậu hiện đại (post modernism). Thực chất Chủ nghĩa hậu hiện đại là một khái niệm mở, đây không đơn thuần là một trào lưu trong phạm vi của một lĩnh vực nào đó, mà mỗi ngành lại có quan niệm riêng về hậu hiện đại, nó thích ứng với nội dung và tiến trình vận động của ngành đó. Nói cách khác Hậu hiện đại mang tính liên ngành. Nhưng bản chất của Hậu hiện đại là giải khu biệt hoá, giải các hệ hình lý thuyết có tính chất đại tự sự, vì vậy, lý thuyết hậu hiện đại đề cao tính hỗn độn, bất định và phi trung tâm hoá. Và nghệ thuật Hậu hiện đại cũng mang một số đặc trưng cơ bản: Phi cấu trúc (giải cấu trúc), phi trung tâm hóa, chối từ vai trò của chủ thể con người (cái Tôi); Xóa nhòa ranh giới giữa nghệ thuật và đời sống thường ngày, phá bỏ những giai tầng văn hóa quý phái, nhấn mạnh đến phong cách trộn lẫn hóa đại chúng; Phủ nhận tính chất nguyên thủy của một tác phẩm nghệ thuật và cho rằng nghệ thuật là những sự lặp lại (Liên văn bản); Nghệ thuật của cái trào tiếu, dị biệt, ngụy tạo, giễu nhại, đa tạp, mất liên tục, phân ly, bất ổn; Chối từ các đại tự sự… [1, tr.89].

Dấu ấn Hậu hiện đại trong Run Lola Run

Xét theo hệ quy chiếu về các đặc trưng cơ bản của nghệ thuật Hậu hiện đại ở trên, Run Lola Run mang đậm màu sắc của giai đoạn nghệ thuật này. Màu sắc Hậu hiện đại trong phim được thể hiện qua hai đặc điểm nổi bật: Sự hoài nghi và Cấu trúc trò chơi.

Đặc điểm nổi bật nhất của con người Hậu hiện đại chính là Sự hoài nghi với chủ chương xem xét lại mọi thứ. Sự hoài nghi trong phim được Tom Tykwer đưa ra ngay từ đầu, như là một tiền đề cho bộ phim: “Loài người có lẽ là chủng loại bí ẩn nhất trên hành tinh chúng ta. Sự bí ẩn đến từ những câu hỏi không lời đáp. Chúng ta là ai? Chúng ta từ đâu đến? Ta đang đi đến đâu? Làm sao ta biết? Ta nghĩ ta biết được những gì? Tại sao chúng ta cứ tin vào hết thảy mọi thứ? …”. Một loạt những câu hỏi về con người được đặt ra như một sự chất vấn với thực tại, chúng ta sống và tồn tại vì lẽ gì? Dẫu những gì ta làm, những gì ta biết là những thứ mà chúng ta được dạy, học hỏi và tin theo, nhưng liệu đó có phải là sự thật? Tại sao chúng ta lại tin vào những điều đó? Hay “Quả bòng thì hình tròn. Trận đấu thì kéo dài 90 phút. Đó là điều hiển nhiên. Mọi thứ khác cũng đơn thuần là lý thuyết cả”. Những thứ ta coi là hiển nhiên đúng, đơn giản vì chúng là những điều tồn tại từ lâu trong đời sống xã hội, được người ta thừa nhận và dần dần trở thành những đại tự sự được con người tin theo, lấy đó làm căn cứ để lí giải thế giới này. Nhưng có thật là như vậy không? Những đại tự sự ấy có thực sự đáng tin hay do chúng được nhiều người tin vào, tạo ra hiệu ứng đám đông khiến chúng ta cũng tin theo? Đặt ra một tiền đề về sự hoài nghi vào các đại tự sự ấy là bước đầu mà Tom Tykwer thể hiện cách tư duy Hậu hiện đại của mình và phát triển nó ở những phần sau sau của bộ phim.

Xuyên suốt chuyến hành trình chạy đua với thời gian của Lola, liên tiếp là những sự hoài nghi lớn dành cho con người. “Lola? Em đã ở đâu vậy? Nhưng tại sao lại là hôm nay? Em luôn đúng giờ mà? Luôn luôn!”. Dẫu cho Manni đã nhận được lời giải thích từ Lola rằng: “Xe máy của em bị ăn cắp, bắt Taxi thì đi nhầm đường” và dù có đúng là như vậy thì Manni vẫn không tin đó là sự thật. Đó có thật sự là sự thật hay chỉ là sự bịa đặt cho việc trễ hẹn của Lola? Chúng ta cũng không thể biết được bởi tuy lí do của Lola được tái hiện bằng một đoạn phim chứng minh đúng là cô bị cướp mất xe, đi nhầm đường khi lên Taxi nhưng đó chỉ là qua lời kể chủ quan của Lola, ta hoàn toàn không biết đấy có phải là sự thật hay không. Hay ngay cả việc Manni gặp một kẻ lang thang trên xe điện ngầm và sau đó thanh tra cũng xuất hiện khiến Manni vội vàng trốn mà bỏ quên cả túi tiền. Đó chỉ đơn thuần là sự trùng hợp hay là kế hoạch của tên ăn mày cùng đồng bọn nhắm vào Manni? “Trên xe, có một gã lang thang, làm sao đó mà bị ngã. Rồi bỗng dưng bọn thanh tra xuất hiện” - Manni rối bời kể lại cho Lola.

Cuộc đối thoại giữa Manni và Lola ở đầu phim

Sự hoài nghi về thế giới này, nhất là về con người còn được thể hiện trong trường đoạn hồi tưởng về quá khứ sau khi bị trúng đạn của Lola. Lola hỏi Manni rằng anh có yêu cô không? Manni đáp “Có, bởi em là cô gái tốt nhất, cảm giác của anh nói vậy”. Nhưng Lola vẫn hỏi tiếp những câu hỏi kì lạ: “Tại sao anh chắc chắn vậy? Làm sao anh biết em là cô gái tốt nhất trên thế giới? Nếu anh không bao giờ gặp em thì sao? Ai là cảm giác của anh chứ?”. Rõ ràng bên trong Lola chứa đựng đầy sự hoài nghi về tình yêu mà Manni dành cho mình; và bản thân Manni cũng vậy, anh cũng không có một lời lí giải nào xác đáng cho tình yêu của mình, tại sao anh lại biết rằng anh yêu Lola, tại sao trái tim anh lại khiến anh tin rằng anh yêu cô? Tất cả là những câu hỏi không lời giải, những câu hỏi về điều khiến chúng ta tin vào một thứ gì đó. Và Manni cũng đặt ra những sự hoài nghi dành cho Lola trong đoạn hồi tưởng sau khi bị xe cứu thương đâm. Anh hỏi cô “Sau khi anh chết em sẽ làm gì?”, mặc cho những câu trả lời nửa đùa nửa thật của Lola, Manni vẫn không ngừng thắc mắc và tự bịa ra một câu chuyện về Lola sau khi anh chết. Đó là một sự hoài nghi vào tương lai của Manni.

Lola và Manni hồi tưởng trước khi chết

Đặt ra những sự hoài nghi như vậy, Tom Tykwer không chỉ đang nói những câu chuyện cá nhân, riêng lẻ đơn thuần mà đó còn là câu chuyện của xã hội. Chúng ta sống và tin vào những điều mà người khác khẳng định với mình, tin rằng đó là sự thật. Nhưng liệu đó có phải là sự thật hay chỉ là những diễn ngôn do người khác tạo ra, lặp đi lặp lại nhiều lần khiến trí óc chúng ta nảy sinh tâm lý tin tưởng, tin vào những điều họ nói. Dần dần con người đứng trước những “sự thật”, những đại tự sự như vậy, con người mất phương hướng và bắt đầu khủng hoảng. Từ đó sinh ra phương thức “giải các đại tự sự” như một dấu hiệu nhận biết con người Hậu hiện đại.

Sự giải đại tự sự lớn nhất và cũng là sự hoài nghi lớn nhất trong Run Lola Run chính là hoài nghi vào thời gian. Thời Hiện đại và Chủ nghĩa hiện đại lên ngôi, con người sáng tạo ra đồng hồ (nói cách khác là bộ đo thời gian), nhưng con người lại trở thành nô lệ của thời gian sau này (điều này được khéo léo thể hiện ở chỗ bộ phim mở ra khi máy quay chui tọt vào miệng con quỷ trên đồng hồ quả lắc). Từ những guồng quay thời gian không ngừng nghỉ, những thứ tự, trình tự bất biến, đến những phương thức tự sự tuyến tính theo dòng chảy thời gian: quá khứ - hiện tại - tương lai. Nhưng liệu thời gian có thực sự chảy trôi như những gì người ta vẫn nghĩ hay có tồn tại những vòng lặp thời gian? Sự hoài nghi ấy được Tom Tykwer đẩy lên cao, làm tiền đề cho cách thức ông triển khai cấu trúc của bộ phim: Cấu trúc trò chơi.

Con người Hậu hiện đại có xu hướng giải tất cả mọi thứ đi, từ các đại tự sự đến cấu trúc… Các nhà Hậu hiện đại hoài nghi vào những đại tự sự vốn có và từ đó sinh ra những cuộc chơi với các “tiểu tự sự” (những nỗi niềm bé, riêng nhỏ của con người). Run Lola Run cũng vậy, Cấu trúc trò chơi (game) được Tom Tykwer vận dụng, biến bộ phim thành một “game” theo đúng nghĩa đen.

Cấu trúc của Run Lola Run giống như một trò chơi điện tử. Dấu hiệu để nhận biết bộ phim diễn ra như một trò chơi xuất hiện ngay những cảnh đầu tiên. Sau một loạt những cảnh người lờ mờ đi đi lại lại, máy quay dừng lại ở một số người nhất định (sau này sẽ tham gia vào trò chơi), và dừng lại ở người bảo vệ với lời hô “Bắt đầu thôi!”, đồng nghĩa với việc trò chơi bắt đầu. Tiếp đến là bước thiết lập avatar/chọn nhân vật cho trò chơi. Đó chính là phân đoạn giới thiệu nhân vật bằng các bức ảnh chụp ở đầu bộ phim. Không chỉ là giới thiệu đơn thuần, đây là bước đầu cung cấp cho người xem những nhân vật của trò chơi. Cũng giống như các game điện tử thông thường hay đưa ra những nhân vật cho người chơi lựa chọn khi mới bắt đầu. Và nhân vật được chọn để tham gia vào trò chơi không ai khác ngoài Lola. Điều này được báo trước thông qua tên bộ phim và đoạn phim hoạt họa của Lola đang chạy trong một đường hầm, vượt qua các chướng ngại vật. Đây còn là đoạn phim giới thiệu đối thủ của cô trong trò chơi lần này chính là thời gian với sự xuất hiện dày đặc của các hình ảnh đồng hồ. Sau khi thiết lập avatar, người chơi sẽ được giao nhiệm. Nhiệm vụ ở đây chính là kiếm 100.000 mark trong vòng 20 phút mà Lola nhận được từ người bạn trai Manni.

Trò chơi bắt đầu, thiết lập avatar và nhận niệm vụ

Trong Run Lola Run, cấu trúc trò chơi của bộ phim được thể hiện dưới dạng vòng lặp (restart) trò chơi ba lần mới hoàn thành nhiệm vụ. Có thể tóm tắt trò chơi trong Run Lola Run như bảng sau:

Bảng 1: Bảng tóm tắt "trò chơi" trong phim

Tom Tykwer tạo ra một kịch bản giống như một trò chơi bằng cách đưa nhân vật vào một nhiệm vụ mà cách thức họ hành động trong trò chơi sẽ ảnh hưởng theo hiệu ứng dây chuyền, nhân quả, sau cùng là quyết định tới tính thành công hay thất bại của nhiệm vụ. Hơn nữa, ông cũng cho phép người chơi “lưu game” như trong các trò chơi điện tử khác, tức là sau khi thất bại có thể bắt đầu lại nhiệm vụ ở điểm đã lưu trữ trước đó (trong phim đó là khoảnh khắc tai nghe chiếc điện thoại bàn trở về chỗ cũ sau khi Lola quăng nó lên cao).

Điểm “lưu game” của trò chơi

Ta xem xét một chút về Lý thuyết trò chơi. Lý thuyết trò chơi kiểm tra tương tác của mọi người và cách thức những tương tác đó ảnh hướng tới cuộc sống của họ. Phương pháp thứ nhất đó là “Tính tương tác giữa các người chơi”, nghĩa là người chơi sẽ tính toán, cân nhắc dựa trên những thông tin mình có được về những người chơi khác, đưa ra quyết định để hoàn thành nhiệm vụ; phương pháp thứ hai là “Thế lưỡng nan của tù nhân”, nghĩa là người chơi chống lại những người chơi khác, tìm cách để nhận được lợi ích tốt nhất và hoàn thành nhiệm vụ [2, tr.6]. Run Lola Run hội đủ cả 2 phương pháp này. Tính tương tác được thể hiện rõ trong những chuỗi nhân quả của bộ phim. Những tác động, quyết dịnh của người chơi sẽ dẫn tới một loạt những biến thể khác nhau của kết quả cuối cùng. Trên cơ sở đó, người chơi phải tính toàn làm sao để đạt được cái kết có hậu khi hoàn thành nhiệm vụ.

Ngay sau khi nhận nhiệm vụ, Lola suy tính trong một loạt những người chơi khác có thể giúp mình và nhanh chóng chọn Papa (cha cô) để nhờ giúp đỡ. Dựa vào Bảng 1 ở trên, ta thấy rõ được những tương tác giữa các người chơi diễn ra như thế nào. Trong game 1, do mới bắt đầu trò chơi và chưa hiểu rõ diễn biến của trò chơi, Lola liên tục va chạm với những nhân vật khác trên đường chạy. Những sự va chạm ấy khiến cô chậm trễ, tạo ra những kết quả bất lợi và cuối cùng là nhiệm vụ thất bại. Ở game 2, tuy đã rút kinh nghiệm nhưng Lola bị bất ngờ trước hành động ngáng chân của cậu bé trên cầu thang. Điều này khiến cô chạy chậm hơn game 1. Tuy kiếm được tiền và rút kinh nghiệm từ game trước (cô biết cách dùng súng có được từ game 1, gọi Manni sớm hơn) nhưng chính việc cô hỏi đi nhờ xe cứu thương đã khiến tài xế đâm vào kính của nhóm người đang vận chuyển qua đường, gây ra sự vội vàng cho tài xế và dẫn tới việc đâm vào Manni. Nhiệm vụ thất bại. Đến game 3, khi đã nắm được các diễn biến của trò chơi từ những game trước, Lola chạy nhanh hơn hai game trước, nhưng điều này đã tạo ra “Thế lưỡng lan của tù nhân” cho cô bởi Meyer đã đến đúng hẹn với Papa, cô mất đi người trợ giúp như tính toán ban đầu. Lola buộc phải một mình chống lại thời gian để hoàn thành nhiệm vụ.

Những tương tác sai lệch trong chút ít thời gian tạo các kết quả khác nhau

Một chi tiết để khẳng định Run Lola Run như một trò chơi điện tử đó chính là “skill” (kỹ năng) của nhân vật. Bên cạnh thể lực, sức bền khá tốt của mình, Lola còn có thêm một kỹ năng đặc biệt, đó là tiếng hét. Trong game 1, Lola sử dụng kỹ năng này bừa bãi, không đúng mục đích chỉ để giải tỏa sự tức giận của mình còn game 2 thì cô không sử dụng, nhiệm vụ thất bại. Nhưng trong game 3, cô đã dùng kỹ năng này đúng thời điểm cần thiết, chính nó đã giúp Lola hoàn thành nhiệm vụ kiếm 100.000 mark.

Lola sử dụng “skill” của mình trong game 1 và 3

Và một số yếu tố nữa cần nói đến trong “trò chơi điện tử Run Lola Run” đó chính là màu sắc, âm thanh, bối cảnh và hoạt họa. Hai màu chủ đạo của phim là đỏ và vàng, những màu thường thấy trong các trò chơi điện tử. Từ đầu tóc, trang phục, màu cảnh vật xung quanh đều xuất hiện hai màu này. Nó giúp tạo ra một không gian phim, màu phim rất “trò chơi”. Không những vậy, hai màu này được sử dụng như một “điềm báo” cho sự thành công hay thất bại ở mỗi lần chơi của Lola. Trong game 1 và 2, màu đỏ xuất hiện báo hiệu sự chết chóc và thất bại (màu chiếc túi đựng tiền trong game 1, màu đèn đỏ khi Manni đi sang đường trong game 2); còn trong game 3 màu vàng xuất hiện báo hiệu nhiệm vụ hoàn thành (màu của chiếc đồng hồ và chiếc túi đựng tiền trong Casino). Thêm vào đó, cách sắp xếp các đồ vật trong không gian phòng Lola, phòng khách và trong siêu thị Bolle cũng rất giống trong game. Lola chạy đua với thời gian trên nền nhạc Pop sôi động, tạo nhịp gấp gáp, thúc giục cho cả nhân vật lẫn người xem. Ba game là ba bản nhạc khác nhau, kéo dài gần như từ đầu tới cuối mỗi game, một cách thức thường thấy trong các trò chơi điện tử. Yếu tố cuối cùng, yếu tố mang hơi thở Hậu hiện đại nữa xuất hiện trong phim đó chính là các thước phim hoạt họa. Đó là những đoạn Lola hoạt họa chạy mở đầu phim hay đoạn cô chạy xuống cầu thang. Có thể nói hoạt họa và nhạc Pop là hai yếu tố thể hiện xu hướng trộn lẫn hóa đại chúng của các nhà nghệ thuật Hậu hiện đại.

Đỏ và vàng là hai màu chủ đạo của phim

Sử dụng Cấu trúc trò chơi trong Run Lola Run, Tom Tykwer đã phá vỡ cấu trúc tự sự thông thường, thể hiện cái nhìn hoài nghi vào thời gian, vào thế giới. Với ông, cuộc sống là những trò chơi, những chuỗi tương tác, nhân quả giữa người với người. Dù chỉ sai lệch trong khoảnh khắc giữa các tương tác với nhau đều dẫn tới sự thay đổi của kết quả nào đó trong tương lai. Đó có thể là một người phụ nữ với em bé mà Lola đã va vào, trong game 1 thì sau này bà bị mất con và phải trộm con của người khác, đến game 2 lại trúng số và sống sung túc (được tái hiện bằng các bức ảnh chụp lại những khoảnh khắc cuộc đời); hay cậu thanh niên đạp xe, người phụ nữ làm việc trong ngân hàng cũng vậy. Những tương tác dù là nhỏ nhất của cá nhân này đều dẫn tới những hệ quả khác nhau cho cá nhân khác. Và với Tom Tykwer, cuộc đời là những vòng lặp. Chúng ta sống và tiếp nhận những nhiệm vụ khác nhau, suy tính và hành động để hoàn thành nhiệm vụ một cách tốt đẹp nhất thông qua những điều học hỏi được từ các “trò chơi” trước đó mình đã tham gia (sự học hỏi của Lola thông qua game 1 và 2 giúp cô trong game 3). Có thể trước khi nhận nhiệm vụ kiếm 100.000 mark này, Lola đã phải trải qua những nhiệm vụ khác và sau khi hoàn thành nhiệm vụ 100.000 mark kia, Lola và bạn trai lại bước vào một nhiệm vụ của một trò chơi mới. Xét cho cùng cuộc sống là những vòng lặp, một vòng tròn. Điều này được Tom Tykwer nêu ra ngay mở đầu bộ phim với hai câu trích dẫn của nhà văn T.S. Eliot và huấn luyện viên bóng đá người Đức S. Herberger:

“Wir lassen nie vom Suchen ab, und doch, am Ende allen unseren Suchens, sind wir am Ausgangspunkt zurück und werden diesen Ort zum ersten Mal erfassen (Chúng ta không bao giờ ngừng tìm kiếm, tuy nhiên, tận cùng của những sự tìm kiếm đó chính là nơi chúng ta bắt đầu và biết đến ngay từ lần đầu tiên)” (T.S. Eliot).

“Nach dem Spiel ist vor dem Spiel (Sau trận đấu là trước trận đấu)”. (S. Herberger).

Run Lola Run là một bộ phim mang đậm màu sắc của giai đoạn nghệ thuật Hậu hiện đại. Những câu hỏi về Sự hoài nghi vào nhân sinh, thời gian, cuộc sống được Tom Tywer khéo léo, lồng ghép vào phim thông qua Cấu trúc trò chơi. Ông chơi với những nỗi niềm nhỏ, những khó khăn và nhiệm vụ mà con người phải đối mặt trong cuộc sống. Với ông, cuộc sống suy cho cùng từ những thắc mắc mà con người nghĩ ra cho tới những điều chúng ta phải đối mặt đều là những vòng lặp, những vòng tròn không điểm kết. Run Lola Run là một bộ phim hay với cách tư duy Hậu hiện đại độc đáo, thú vị.

Sỹ Hiếu.

---

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Trần Hinh, Hoàng Cẩm Giang (2014), Bài giảng Nghệ thuật học đại cương, Hà Nội.

2. Susan Calhoun (2013), “Female Representation and the Game in the Film Lola Rennt” (Nữ quyền và Trò chơi trong phim Lola Rennt), A Thesis Submitted to the Faculty of Baylor University, Texas.