Life of Pi mang đặc điểm chủ yếu của nghệ thuật Trung cổ, Phục hưng,... hay Hiện đại?

Theo các bạn, bộ phim Cuộc đời của Pi/ Life of Pi (2012, đạo diễn Lý An) mang những đặc điểm chủ yếu của nghệ thuật: Trung cổ, Phục hưng, Cổ điển, Khai sáng, Lãng mạn, Hiện thực hay Hiện đại?

Life of Pi là một bộ phim 3D live -action/computer-animated (phim 3D dùng kỹ xảo điện ảnh trên máy tính lồng ghép nhân vật đồ họa vào cùng với cảnh và người thực) của Mỹ năm 2012, thuộc thể loại phưu lưu, tâm lý được David Magee chuyển thể kịch bản từ tiểu thuyết cùng tên của Yann Martel do Lý An đạo diễn cùng các diễn viên Suraj Sharma, Irrfan Khan, Rafe Spall, Gérard Depardieu, Tabu, và Adil Hussain.

Bộ phim kể về cuộc đời phưu lưu của Piscine Molitor Patel - con trai của một chủ vườn thú tại vùng Pondicherry của Ấn Độ. Cậu say mê tôn giáo và cùng một lúc theo cả đạo Hindu, đạo Hồi và đạo Thiên Chúa. Để tránh những biến cố về chính trị và xã hội, gia đình cậu chuyển toàn bộ vườn thú tới Canada trên một con tàu của người Nhật Bản. Con tàu đã gặp một cơn bão lớn và Pi lạc mất gia đình mình, cậu sống sót trên chiếc thuyền cứu hộ cùng một con hổ Bengal có tên Richard Parker, một con linh cẩu, một con đười ươi và một con ngựa vằn. Cuối cùng, chỉ còn lại con hổ và cậu lênh đênh trên biển. Sử dụng những hiểu biết về nuôi dưỡng thú hoang, đấu tranh với thiên nhiên khắc nghiệt và bản năng sinh tồn, Pi đã duy trì sự sống của cả cậu và Richard Parker cho tới khi cả hai dạt lên một bờ biển.

Là một bộ phim nghệ thuật được chuyển thể từ tiểu thuyết văn học, tuy nhiên Life of Pi không hề kén chọn người xem và đã mang về cho đoàn làm phim thành công xuất sắc với nhiều giải thưởng danh giá như Hiệu ứng hình ảnh xuất sắc nhất, Quay phim xuất sắc nhất, Nhạc phim xuất sắc nhất và Đạo diễn xuất sắc nhất tại Oscar lần thứ 85 và Quả Cầu Vàng lần thứ 70. Cũng như trước đó, cuốn tiểu thuyết mang về tên tuổi cho nhà văn Yann Martel với giải thưởng Man Booker năm 2002, hơn 13 triệu bản với 40 ngôn ngữ được dịch và bán ra trên thế giới. Mặc dù trước đó Life Of Pi đã từng bị nhiều nhà xuất bản và đạo diễn từ chối.

1. Bộ phim “Cuộc đời của Pi” mang đặc điểm của nghệ thuật Trung cổ.

Mở đầu phim là những cảnh quay về điều kỳ diệu của muôn loài vật cùng với âm nhạc truyền thống Ấn Độ gợi mở ra một không gian mang đậm màu sắc tôn giáo. Tại Ấn Độ, các loài vật ở khắp nơi, chúng không chỉ là những con bò, con voi, những đàn quạ kêu lớn tiếng hay những bầy khỉ, chúng là hiện thân của nhiều vị thần Hindu giáo: thần khỉ Hanuman, thần đầu voi mình người Ganesha, bò mộng Nandi, đại bàng Garuda,… Kết hợp với đó là bối cảnh Ấn Độ những năm 50 của thế kỷ 20 với những nhà thờ, lễ hội, những bức tranh vẽ trên tường, trang phục người bản địa… thể hiện văn hóa tôn giáo đa sắc màu nơi Pi sinh ra và lớn lên, chịu ảnh hưởng.

Một bức tường tranh trong sở thú Pondicherry.

Xuyên suốt câu chuyện mà Pi đang kể lại với nhà văn Yann là niềm tin của cậu bé người Ấn Độ vào Thượng Đế. Ngay đầu phim, Pi nói qua câu chuyện này sẽ mang ta đến với Chúa. Thời niên thiếu, Pi đã nhiều lần tiếp cận Chúa, ở những góc độ khác nhau, hoàn cảnh khác nhau; và người xem sẽ dần thấy thuyết phục về sự tồn tại của Chúa qua những câu chuyện tiếp theo của Pi. Cậu bé theo ba tôn giáo cùng một lúc: Là người Ấn Độ, Pi theo đạo Hindu; thế nhưng cậu bị quyến rũ bởi ngôi nhà thờ Cơ đốc giáo bên kia đồi; và sau đó là không cưỡng được sự thân bí của ngôi đền Hồi giáo; thậm chí có thể còn cả Do Thái nữa. Pi bắt đầu làm theo tất cả ba tôn giáo như cậu “chỉ muốn yêu mến Thượng đế”. Với Pi “Thần thánh trước đó là siêu anh hùng của tôi. Hanoman - thần Khỉ nhấc cả ngọn núi để cứu bạn mình là Lasmi; Ganis - thần Đầu Voi liều mạng sống để bảo vệ mẹ mình; Vishnu - tâm hồn cao cả là nguồn mạch của mọi thứ, Vishnu ngủ trôi nổi trên đại dương mênh mông rộng lớn và chúng ta chỉ là tạo vật trong giấc mơ của ông ấy”. Pi thấm nhuần sự ra đời của vũ trụ theo hơi thở của thần Brahma và tình yêu của Thượng đế qua chúa Jesus Christ cùng với niềm tin, tình huynh đệ của đạo Hindu do đấng Allah ban tặng. Do đó, Pi rất muốn đi tìm ý nghĩa của cuộc đời cho dù là đã tìm qua rất nhiều tôn giáo. Điều này được thể hiện rõ qua cuộc đối thoại giữa Pi và Cha sứ trong nhà thờ khi cậu bé 12 tuổi:

Pi: Sao Thượng đế lại làm thế? Tại sao để đứa con trai Ngài chịu khổ vì những tội lỗi của con người?

Cha sứ: Vì người yêu thương chúng ta. Thượng đế muốn mình gần với loài người để chúng ta có thể hiểu Người. Chúng ta không thể hiểu được sự hoàn mỹ của Thượng đế , nhưng chúng ta có thể hiểu được con trai của Người và sự đau khổ của Thượng đế như những người ruột thịt. Thượng đế yêu thế giới này đến mức từ bỏ đứa con của mình.

Cảnh đẹp tuyệt mĩ nhà thờ Cơ đốc giáo bên kia đồi.

Tuy nhiên duyên phận giữa cậu bé và Thượng đế vẫn chưa kết thúc khi cậu bé biết đến thánh Allah. Pi nói: “Khi hành lễ Salah, mặt đất mà tôi chạm vào đều trở thành đất Thánh và tôi cảm nhận được sự thanh thản và tình anh em”. Đây là câu nói có thể là minh chứng cho luận điểm bộ phim mang nét đặc trưng thẩm mỹ của thời kỳ Trung cổ: “Hoàng đế cai quản phần đời, còn nhà thờ cai quản phần hồn của con người”. Đối với Pi, với Cha sứ, và cả với những người đi hành lễ đều tin vào tôn giáo. Họ có một niềm tin tuyệt đối vào Thượng đế, đấng tối cao, Chúa là nguồn gốc của mọi cái đẹp và là cái đẹp cao quý nhất”. Đến đây, từ bức tranh vẽ con trai của Thượng đế trong sự đày ải, chịu khổ, quằn quại (tư tưởng coi cuộc đời chỉ là nơi đày ải), cho đến cách trang trí nhà thờ theo lối kiến trúc Gothic nhẹ nhàng, thanh thoát, tháp chuông cao vời vợi nhưng không nhọn hoắt như một lời thỉnh cầu vút mãi tới trời cao, nơi hành lễ trang nghiêm, to rộng, bề thế... tất cả đều mang những nét đặc trưng thẩm mỹ của nghệ thuật Trung cổ. Đúng vậy, đây hoàn toàn là tinh thần của nghệ thuật Trung cổ, nơi “mọi tín ngưỡng đều là chân lí”, nơi mà nguồn cơn của mọi cái đẹp đến từ Thượng đế, rằng Ngài là đấng hoàn mỹ nhất và mỹ học duy tâm thống trị nghệ thuật.

Trong bữa ăn gia đình, trong khi ba, mẹ và anh trai đều ăn thịt thì Pi lại ăn rau; và cậu bé bất ngờ nói muốn làm lễ rửa tội. Pi không bị lung lạc niềm tin khi ba cậu bảo rằng không ai có thể tin theo 3 tôn giáo một lúc, vì tin theo cả 3 cũng giống như không tin vào gì cả. Pi cho rằng “Niềm tin là nơi đầy ắp chỗ ở nhưng không có sự hoài nghi. Hoài nghi cũng có ích, nó cất giữ niềm tin, không thể biết sức mạnh của niềm tin cho đến khi nó được thử thách”. Nhưng niềm tin duy tâm của Pi cũng đã bị chôn vùi nhiều năm sau câu chuyện bên song sắt chuồng hồ của Richard Parker. Khi cậu cố gắng gần gũi và làm bạn với con hổ vì cậu nhìn thấy linh hồn trong mắt của nó.

Nhiều năm sau, với chàng trai Pi, sau câu chuyện bên chuồng hổ, “thế giới đã giảm bớt sự quyến rũ”. Vẻ đẹp của thế giới mà trước đây Pi nhìn vào, đều được giới thiệu thông qua niềm tin tôn giáo. Lần này, nó cũng lại được một lần nữa dẫn dắt qua sự kết nối tôn giáo với con người. Pi gặp Anandi khi đánh trống thay cho thầy trong lớp học múa hộ thần. Những điệu múa phục vụ thần linh, thể hiện vẻ đẹp của thần linh khi ẩn mình trong thế giới, cũng giống như quan điểm thời kì trung cổ, nghệ thuật được sinh ra để phục vụ tôn giáo: “Nếu các con không tập trung, các con không thể bày tỏ tình cảm của mình với Thượng Đế thông qua điệu nhảy”.

Anandi trong buổi học nhảy truyền thống

Tình yêu đầu đời của Pi chớm nở với Anandi. Thế giới quyến rũ và xinh đẹp và những đức tin của đời Pi như thể được đánh thức. Nhưng chính lúc này, biến cố bắt đầu xảy ra. Rời bỏ lại tất cả phía sau, quê hương, người yêu, Pi cùng gia đình lên thuyền đến một miền đất mới - Winnipeg, Manitoba, nơi ông dự định đến định cư và bán các động vật trong vườn thú. Trên con tàu chở hàng của Nhật Bản ở Thái Bình Dương, mọi chuyện xảy ra càng làm cho cậu bé tin vào Thượng đế hơn. Sau 4 ngày lênh đênh trên biển, đêm đó khi con tàu đến vực Mariana thì gặp bão. Pi đã lên boong tàu, đứng trong mưa bão, sung sướng giơ tay cầu xin Thượng đế hãy giáng mưa to gió lớn lên hơn: “Mưa nữa đi, mưa nữa đi, chúa tể bão dông...”. Và trước khi cậu kịp nhận ra, Thượng đế đã cướp đi gia đình của cậu, chỉ trong nháy mắt, cậu là kẻ sống sót duy nhất trên một chiếc xuồng cứu nạn cùng với con linh cẩu, con ngựa vằn, con chuột, con đười ươi, và con hổ Richard Packer.

Quay trở lại câu chuyện về con tàu mang tên Tsimtsum, Chúa đã cho Pi một cơ hội để suy ngẫm. Mặc dù tác giả cho Pi theo đạo Hindu, Thiên Chúa, và Hồi, nhưng trong bộ phim này có một ẩn dụ rất đặc biệt của thần học Do Thái. Con tàu hàng của Nhật bị đắm có tên Tsimtsum. Đây không phải là một cái tên tiếng Nhật, mà là một khái niệm then chốt trong Do Thái học Kabbalah. Nó được Isaac Luria đưa ra vào thế kỷ 16 để giải thích mối quan hệ giữa Chúa và thế giới con người. Trước giờ câu hỏi muôn thủa vẫn là: nếu Chúa nhân từ có quyền năng, ánh sáng, và sự hiện hữa vô hạn, thì thế giới hữu hạn, đầy đau khổ và trần tục của con người từ đâu mà ra? Theo Isaac Luria, để tạo ra thế giới trần tục này, Chúa đã tự thu nhỏ, tự giới hạn nguồn ánh sáng vô tận của mình lại, để tạo ra một khoảng trống rỗng ở trung tâm. Cái khoảng trống rỗng này là nơi sau đó Chúa sáng tạo ra thế giới trần tục cho con người. Và cái hành động tự thu mình lại của Chúa, trong tiếng Hebrew, gọi là Tsimtsum. Qua Tsimtsum, Chúa cho con người có một thế giới riêng để tự phát triển và nhận thức, với tất cả những hỉ nộ ái ố của mình. Chúa vừa giấu mình mà lại vẫn hiện hữu trong cái thế giới đó của con người. Và theo Do Thái học Kaballah, nhiệm vụ của con người là nhận thức và khôi phục được sự hiện diện của Chúa. Phải chăng con tàu Tsimtsum bị đắm chính là ý Chúa để Pi có thể tự nhận thức về cuộc sống và đức tin của mình?

Pi trước hình ảnh con tàu cùng gia đình chìm dần xuống đại dương.

Cuộc đời của Pi rẽ sang một trang mới, mang đậm hình tượng thẩm mỹ tiêu biểu của nghệ thuật trung cổ: hình ảnh con người bị đày ải, quằn quại và bi kịch. Bắt đầu cuộc hành trình dài 227 ngày trên một chiếc thuyền lênh đênh giữa biển khơi. Để tồn tại, con linh cẩu đã giết con ngựa vằn và con đười ươi, nhưng sau đó con hổ đã ăn thịt con linh cẩu và con chuột vào ban đêm. Cuối cùng là Pi, cậu bé đã trải qua cuộc đấu tranh sinh tồn với con hổ để có thể sống sót. Trên con thuyền cứu sinh, Pi ngước lên để cầu xin Thượng đế rủ lòng thương, thầm cầu nguyện: “Thượng đế, con xin trao tính mạng cho Người, con là con thuyền của Người. Dù cái gì sẽ đến, con muốn biết rằng, hãy cho con thấy...” Sau đó nguồn thức ăn dự phòng hết, Pi buộc phải đấu tranh sinh tồn và bắt cá: “Con xin lỗi... Cảm ơn thần Vishnu, cảm ơn thần đã biến thành con cá và cứu chúng con, cảm ơn Người”. Đối chiếu với hình ảnh con người trong nghệ thuật Trung cổ hoàn toàn tương ứng, con người quằn quại, đầy bi kịch ở hai tư thế: ngước lên để cầu xin Thượng đế rủ lòng thương và cúi xuống để xám hối tội lỗi.

Hình tượng con người tuy bị tôn giáo thống trị bằng tư tưởng khắc kỉ, luôn phải quỳ gối trước đấng toàn năng nhưng vẫn là một bước tiến khi khám phá ra thế giới tâm linh của con người. Con người đặt niềm tin tuyệt đối vào Thượng đế, Đấng thần linh; ta cũng thấy được một thế giới tâm hồn phong phú qua hình tượng Pi, cậu bé đã nhìn thấy linh hồn trong đôi mắt của con hổ Richard Packer và nhận ra rằng chăm sóc vuốt ve khiến con hổ trở nên thân thiện hơn với cậu bé “Nếu muốn sống chung với nhau chúng tôi cần phải học cách giao tiếp. Có thể không thuần hóa được Richard Packer nhưng với ý chí của Thượng đế thì nó sẽ được huấn luyện”. Pi từ tốn và nhẹ nhàng trở thành một người liều lĩnh hơn. Cậu trực diện đối đầu với con hổ để tranh con cá lớn hơn. Ánh mắt trở nên uy lực hơn. Pi, “với ý chí của Thượng đế”, bắt đầu công cuộc giao tiếp và thuần hóa Richard Parker.

Suốt tổng thể câu chuyện thứ nhất mà Pi kể lại, Chúa đã hiển lộ trước Pi ở 5 thời điểm: Lúc dông bão trên tàu lớn, Pi rõ ràng cảm nhận được sự hiện diện diệu kỳ của Chúa, và cậu sướng điên lên khi một mình trên boong trong dông bão. Cậu gào lên gọi Chúa, và chúa đã trả lời bằng việc nhấn chìm con tàu. Cậu bàng hoàng, không hiểu. Nhưng thay vì một gia đình mà hàng ngày cậu chỉ toàn thấy những sự không thấu hiểu, của bố, của mẹ, của anh thì cậu có một ký ức thật diệu kỳ về tất cả mọi người, mà sau này cậu nói là điều đáng tiếc nhất là cậu không kịp nói là cậu đã nhận ra mình yêu mọi người biết bao. Như vậy, Chúa lấy đi người thân theo lẽ thông thường nhưng đã bù vào đó những người thân vĩnh viễn và sâu sắc.

Lần thứ hai Chúa hiển lộ cũng trong dông bão, lúc Pi ở trên tàu một mình với con hổ. Và ta mới thấy con hổ dũng mãnh, biểu tượng của sự hung dữ, mới thê thảm làm sao, hoàn toàn như một con mèo ướt bất lực bị quăng quật mà ai cũng phải thương. Vậy thì thắc mắc về chuyện tại sao Chúa tạo ra cái ác thật vớ vẩn. Trước một thế lực toàn năng như vậy, cái mà ta gọi là ác, là hung dữ như hổ mới đáng thương làm sao, vậy làm sao Chúa lại hơi sức đâu sáng tạo mấy thứ tẹp nhẹp ấy. Tình thương đối với cả con hổ, thấy thông cảm với nỗi sợ của nó, mới là thứ Chúa tạo ra, và đã chỉ cho Pi trong lần hiện mặt đó.

Pi và con hổ Richard Parker trên cùng một con thuyền.

Lần thứ 3 Chúa hiển lộ là khi Pi và hổ đều ngây người ngắm nhìn hình ảnh vũ trụ long lanh diệu kỳ dưới nước và trên trời. Điều đó khiến Pi ngộ ra là người và hổ đều có cùng bản chất, và là bản chất tốt, biết cảm động trước cái đẹp. Như vậy không những con người là sản phẩm tuyệt hảo, mà vạn vật cũng đều là sản phẩm tuyệt hảo của Chúa.

Lần thứ 4 Chúa hiện ra dưới dạng hòn đảo với những cây ăn thịt và nước axít. Với hòn đảo đó, Chúa cứu mạng sắp chết đói của Pi, nhưng đồng thời chỉ cho cậu rằng sống chết chỉ là một vận động chớp nhoáng của tự nhiên, và việc của cậu không phải là sợ cái chết, mà phải biết tận dụng thời gian sống của mình. Vì thế Pi đã quyết định rời đảo với những chuỗi ngày no đủ mà vô vị để đi tìm lại thế giới của mình.

Hòn đảo đầy Meerkat và cây ăn thịt trong phim

Lần cuối cùng Pi gặp Chúa có lẽ là khi con hổ bỏ đi. Con hổ có thể nói là tượng trưng cho sự dũng cảm, ham sống, bản năng, là thứ đã rất cần thiết giúp Pi vượt qua những ngày trên biển. Cho dù đó là một con hổ thật, hay là một cá tính của chính mình thì Pi cũng cho rằng đó là một phép màu mà Chúa đã cử để giúp cậu thoát nạn. Sau những ngày dài, có lẽ cậu đã có cảm giác là Chúa có một sự ưu ái đặc biệt nào đó với mình chăng. Nhưng khi về đến bờ, được cứu, cậu đã mất hết sức lực, chỉ có thể khóc. Con hổ đã rời khỏi cậu. Nó không ngoái lại, khiến cậu không thể chắc là thực sự có một tình cảm giữa cậu với con hổ, với Chúa, hoặc nếu con hổ từng là khả năng của chính cậu thì nó là một đặc tính bền vững nào đó mà chúa dành cho cậu, hay chỉ là ngẫu nhiên. Đây là cân nhắc rất điển hình cho thắc mắc rằng Chúa có mục đích, có kế hoạch hay là một sự vô tư tuyệt đối. Về bề ngoài, có vẻ như vô tình, ngẫu nhiên, nhưng trong thâm tâm, rõ ràng Pi cảm thấy có gì đó…

2. Life Of Pi mang đặc điểm của nghệ thuật Hậu hiện đại

Nghệ thuật Hậu hiện đại được thể hiện rõ nét trong phim nằm ở quan điểm triết lí đa nguyên tôn giáo của Pi và cách kể chuyện đầy hoài nghi không đưa ra đáp án cuối cùng, hướng người xem đến sự “tự nhận thức”.

Pi theo cùng một lúc cả 3 tôn giáo, với Pi các tôn giáo đều có một sự liên quan tới nhau, có chung nguồn gốc. Cậu biết đến Chúa như một người Hindu, Vishnu đã giới thiệu cậu với Christ và sau đó là Allah. Tất cả những gì cậu muốn chỉ là “được Thượng đế yêu thương” mà thôi. Điều này đã chống lại và gây nghi ngờ về các đại tự sự tôn giáo rằng mỗi người chỉ được tin theo một tôn giáo duy nhất mà thôi, chỉ có một niềm tin tuyệt đối về sự tồn tại duy nhất của Chúa mà họ tôn thờ. Nó cổ súy cho những tiểu tự sự, cho đức tin xuất phát từ quan điểm cá nhân của Pi, dù cho nó đã bị bác bỏ rằng “con không thể theo cùng lúc cả 3 tôn giáo cùng một lúc bởi vì tin tưởng vào mọi thứ cũng giống như không tin vào điều gì cả”.

Ngay từ đầu, Pi nói trước với nhà văn rằng “Vì Chúa tôi sẽ kể lại cho anh nghe về câu chuyện của tôi, anh sẽ quyết định cho bản thân điều mà anh tin tưởng.” Pi có một chuyến hải hành mấy trăm ngày trên đại dương. Trên thuyền có Pi và mấy con vật của vườn thú. Một cuộc đấu tranh sinh tồn diễn ra trên thuyền. Có con chết, có con còn sống sót, nhưng cuối cùng tàu chìm. Câu hỏi được xã hội đưa ra là tại sao con tàu lại đắm. Thực ra, đây là một trong những câu hỏi triết học cơ bản trong phản biện về sự tồn tại của Chúa. Tại sao Chúa nhân từ vô hạn lại tạo ra thảm họa, tai nạn, chia ly, đau khổ, cái chết v.v. Nếu quả thật có Chúa thì Chúa đó bất nhân, tựa như lời Lão Tử, và như vậy không phải hình dung của các tôn giáo phương Tây. Trong phim, Pi khẳng định là không biết tại sao con tàu lại chìm, tại sao cậu lại phải chịu một thảm họa ghê gớm như vậy, cậu chỉ biết điều đó đã xảy ra. Như vậy, cậu tránh trả lời câu hỏi phản biện thứ nhất này. Nhưng như thế càng thêm sự hoài nghi về đức tin có Chúa.

Câu hỏi phản biện cơ bản thứ hai là nếu có Chúa toàn năng và nhân từ, mặt khác con người lại là kiệt tác hoàn hảo nhất của người, thì tại sao con người lại xấu, lại ác. Cái xấu, cái ác ở đâu sinh ra, lỗi kỹ thuật ư? Những người không tin Chúa trong phản biện này có một quan điểm là con người về bản chất là ác. Trong câu chuyện thứ hai mà Pi kể, toàn những cái xấu, cái ác của con người được bộc lộ trong những hoàn cảnh sống còn. Gã đầu bếp ác, không ai giải thích được lý do cho cái ác đó. Nhưng Pi nói đáng ghét nhất là gã làm thức dậy cái ác trong Pi, cái ác của bản thân ám ảnh, theo đuổi cậu suốt đời. Như vậy có nghĩa là bản thân Pi, một cậu bé ngây thơ, thánh thiện, luôn tin vào các loại Chúa, vẫn chứa mầm ác trong mình. Vậy có nghĩa là không có người tốt, không có sản phẩm hoàn mỹ của Chúa, hay nói cách khác là không có Chúa toàn năng. Con người chẳng qua là những con vật đội lốt người, không có tình yêu, không có linh hồn. Thậm chí con người còn là cái ác cô đặc hơn ác thú.

Tất cả câu chuyện diễn ra trong một không khí kỳ lạ – “chỉ Chúa mới hiểu”. Vài người chọn tin vào phiên bản 1 là câu chuyện với con hổ, hoang đường đấy, nhưng mà còn có Chúa, cũng như nhà văn trong phim, anh ta cũng chọn câu chuyện đầu tiên vì nó thú vị hơn. Vài người chọn tin vào câu chuyện thứ hai, như những người Nhật Bản đến từ công ty bảo hiểm – câu chuyện của những con người “diệt” nhau trên thuyền – mặc dù nó thật khủng khiếp nhưng nó hợp lý và đáng tin hơn. Ở đây câu chuyện lại đặt ra một hoài nghi về nhân tính con người, người ta tin vào việc người ăn thịt người hơn là việc có Chúa trên đời. Họ đã chấp nhận, mặc dù thực ra câu chuyện này cũng không thể kiểm chứng là thực.

Pi kể chuyện lại cho hai ông Nhật nghe

Hai câu chuyện, cả hai đều có cùng kết cục, đều không thể chứng thực cái nào đã thực sự xảy ra một cách logic, và đều không trả lời được câu hỏi tại sao con tàu lại chìm, nhưng chuyện thứ nhất tạo cho ta cảm giác thích hơn, ngay cả những người vì định kiến bị buộc chỉ chấp nhận chuyện thứ hai thì cũng thấy không thích nó. Và chuyện về Chúa cũng tương tự như vậy – so it goes with God. Không ai chứng thực được có Chúa không, và dù tin có Chúa hay không có Chúa thì kết cục vẫn như nhau, câu hỏi tại sao vẫn không trả lời được. Ở cuối phim, nhà văn đã hỏi Pi rằng vậy câu chuyện nào là thật. Pi chỉ hỏi lại nhà văn rằng anh thích câu chuyện nào hơn, như vậy câu chuyện không có đáp án cuối cùng, kết thúc bằng sự hoài nghi và hướng người xem đến sự “tự nhận thức”. Đây là một trong những đặc điểm của nghệ thuật Hậu hiện đại.

3. “Cuộc đời của Pi” còn mang những đặc điểm của nghệ thuật Khai sáng.

Nếu như Pi tin tưởng vào Thượng đế và luôn làm tất cả theo những tôn giáo mà mình theo, cậu bé cảm nhận được linh hồn trong mắt của con hổ Richard Packer thì cha của cậu bé lại tin rằng ông là thành phần cấp tiến của Ấn Độ. Khi còn nhỏ, ông đã bị bại liệt, ông thường nằm trên giường vật lộn với đau đớn, tự hỏi Thượng đế ở đâu? Cuối cùng, chẳng phải Thượng đế mà là thuốc Tây đã cứu ông.

Và khi Pi chìm đắm trong những câu chuyện về các vị thần thánh, ông nói: “Phô trương đấy, đừng để những câu chuyện và những ánh sáng long lanh đó lừa các con, tôn giáo là bóng tối”.

Cha của Pi đã giận dữ nói rằng con hổ nguy hiểm và không thể nhìn cử chỉ của nó mà hiểu như con người. Và ông đã cho Pi chứng kiến cảnh con hổ giết chết một con dê liền sau đó để chứng minh lời nói của mình “Con vật là bạn ư? Động vật không suy nghĩ như chúng ta, khi con nhìn mắt nó con thấy chính cảm xúc của con phản chiếu trong mắt nó, không có gì hơn”.

Pi được cho học giáo lý Hindu và ăn chay, nhưng 12 tuổi, cậu được giới thiệu Kito giáo và sau đó là Hồi giáo và bắt đầu làm theo tất cả 3 tôn giáo. Nhưng cha cậu_ một chủ nghĩa duy lý, cố gắng để hướng Pi theo cách suy nghĩ riêng của mình (“suy nghĩ hợp lý”). Ông nói với Pi trong bữa ăn gia đình: “Người ăn thịt, người ăn rau, bố không mong mọi người phải chấp nhận mọi điều nhưng bố thà để con tin vào những điều bố không chấp nhận còn hơn là con chấp nhận một cách mù quáng và hãy bắt đầu suy nghĩ sáng suốt,... vài trăm năm gần đây khoa học đã giúp chúng ta hiểu về vũ trụ nhiều hơn là tôn giáo đã làm trong mười ngàn năm”.

Trong con người luôn tồn tại một bản ngã ổn định, tự nhận thức về bản thân nội tại và thế giới xung quanh thông qua những quy luật lý tính, trong đó tính hợp lý được đặt ở vị trí cao nhất, cũng như người cha của Pi luôn tin tưởng vào khả năng của khoa học đưa ra sự thật tuyệt đối, phổ thông và vạn năng về thế giới, bỏ qua trạng thái cảm nhận con người. Qua hình tượng nhân vật người cha có thể thấy rõ đặc trưng thẩm mỹ của nghệ thuật Khai sáng: dùng chủ nghĩa nhân bản và chủ nghĩa duy lý để giải thích mọi hiện tượng trong xã hội và quy luật của tự nhiên.

4. Life of Pi cũng cho ta thấy những nét nghệ thuật hiện lãng mạn.

Chủ nghĩa lãng mạn chủ trương “Nghệ thuật vị nghệ thuật” và không chấp nhận hiện thực hiện tại. Qua lời kể của Pi, người xem cũng đồng thời nhận thấy hai câu chuyện được xây dựng song song:

Thứ nhất, Pi trên thuyền cứu hộ với Richard Parker, con linh cẩu, con đười ươi và con ngựa vằn.

Thứ hai, câu chuyện tàn bạo, Pi trên tàu cứu hộ với gã đầu bếp, mẹ và anh chàng thủy thủ Phật tử vui tính.

Nếu đứng theo góc nhìn của câu chuyện thứ hai, thì toàn bộ nội dung về cuộc chuyến trên tàu giữa Pi và Richard Parker hoàn toàn là một câu chuyện được “lãng mạn” hóa để xóa tan đi hiện thực khốc liệt. Nhân vật nhà văn đã nhận ra những sự tương đồng giữa các hình tượng người đầu bếp – linh cẩu, con đười ươi – mẹ của Pi, con ngựa vằn – anh chàng thủy thủ, và Pi là con hổ.

Hoàn toàn có những điểm có thể chứng minh được rằng toàn bộ diễn biến trong cuộc hành trình trên biển của Life of Pi là một câu chuyện khốc liệt đã được thi vị hóa.

Khi kể câu chuyện về hành trình với Richard Parker cho hai người Nhật nghe, một người đã chỉ ra với Pi rằng: “Cậu đã kể con đười ươi dạt tới chỗ cậu trên một tảng chuối. Nhưng chuối không nổi”.

Bản thân Pi cũng không tìm cách khẳng định hay thuyết phục bất cứ ai phải tin câu chuyện của mình.

“Tôi đã kể anh nghe hai câu chuyện xảy ra trên biển. Không câu chuyện nào chỉ ra nguyên nhân tàu đắm và không ai chứng minh được câu chuyện nào mới đúng. Trong cả hai câu chuyện, con tàu chìm, gia đình tôi chết, tôi phải gánh chịu […] Vậy anh thích câu chuyện nào hơn”

Có lẽ cho đến tận cùng, không cần phải tìm một câu trả lời cho câu hỏi “Đâu mới là sự thực” trong câu chuyện của Pi. Bản thân cả hai câu chuyện đều là một sự phi thường và chua xót. Nhưng cuộc hành trình với Richard Parker dường như dễ dàng tiếp nhận hơn, với cả nhà văn lẫn những người Nhật.

Những hình ảnh lãng mạn, đầy thơ mộng, bờ biển im lặng, bờ biển đêm với đàn cá:

Như vậy,

Trong bộ phim Cuộc đời của Pi mang một chút những nét đặc trưng nghệ thuật thời Hậu hiện đại qua lối kể chuyện theo ngôi thứ nhất “tôi” phá bỏ trật tự tuyến tính thời gian, qua cách chối từ tất cả chân lí tôn giáo một cách đầy ẩn dụ, trong sự đề cao những giá trị tinh thần duy lý, tiến bộ khoa học, chinh phục thiên nhiên và cái Tôi tu duy; nét đặc trưng của nghệ thuật Trung cổ với hình ảnh con người bị chịu những bi kịch, luôn đặt niềm tin vào tôn giáo, niềm tin vào Thượng đế để cứu vớt tinh thần; cũng mang một chút những nét đặc trưng nghệ thuật thời kỳ Khai sáng với cái tôi tự nhận thức về bản thân, nhận thức lý tính, khoa học.

Tác giả: Nhóm lớp Nghệ thuật học.