SENTIMENTAL VALUE – ĐIỂM NHÌN CỦA CHẤN THƯƠNG

Sentimental Value là bộ phim khai thác vấn đề quen thuộc xoay quanh chấn thương của một gia đình tan vỡ, song không dừng lại ở một bi kịch riêng tư, phim chạm đến những vấn đề có tính phổ quát của con người hiện đại: tổn thương tâm lý di truyền trong cùng một không gian ở nhiều mốc thời gian, sự đứt gãy trong giao tiếp giữa các thế hệ, nhu cầu được tái nhìn nhận và chữa lành trong những mối quan hệ thân thuộc nhất,... Tác phẩm là câu chuyện về sự “tái ngộ” giữa hai người con gái và cha sau nhiều năm xa cách, từ đó khơi dậy những tổn thương và nỗ lực hòa giải những thương tổn ấy.  Nora và Agnes trong dịp tang lễ của mẹ bất ngờ gặp lại Gustav – người cha đã bỏ gia đình đi nhiều năm. Đúng lúc này, Gustav đang trong quá trình thực hiện dự án phim mới, ông muốn mời Nora đóng chính cho tác phẩm của mình. Song, vì những mâu thuẫn trong quá khứ, Nora không có lý do gì để đồng ý đóng phim của người đã từng làm tổn thương mình. Hành trình đối diện với những sang chấn từ thuở thơ ấu của Nora đã mở ra những vết thương mà chính Gustav cũng phải chịu đựng. Chấn thương khởi nguyên từ việc mẹ của Gustav bị chỉ điểm và lưu đày bởi Phát xít Đức. Sau sự việc đó, bà sống sót trở về, tiếp tục cuộc đời trong căn nhà của mình. Và rồi, vào một ngày bình thường, bà treo cổ tự sát. Từ vết thương gây ra bởi bi kịch thời đại đó, Gustav đã loay hoay che lấp, chữa lành thương tổn từ thế hệ trước, đồng thời cũng gây ra tổn thương cho cả thế hệ sau. 

Trong những tác phẩm liên quan đề tài chấn thương của Oscar năm nay, Sentimental Value nổi bật với ngôn ngữ điện ảnh tối giản gắn liền với những khoảng lặng, suy tư của nhân vật nhưng đồng thời cũng giữ một khoảng cách giữa khán giả và câu chuyện trong phim. Đáng chú ý, tác phẩm tạo ra sự linh hoạt trong góc nhìn kể chuyện để hình dung một bức tranh chắp vá từ chấn thương một cách hoàn thiện nhất. 

Ngôi kể thứ ba và sự linh hoạt điểm nhìn trong Sentimental Value 

Nhiều bộ phim xoay quanh chủ đề chấn thương thường sử dụng ngôi kể thứ nhất, đồng nhất điểm nhìn của khán giả với nhân vật để tạo ra cảm giác đồng cảm, cho phép khán giả nhập tâm với nhân vật để đi vào hành trình đối diện hay chữa lành chấn thương. Song, Sentimental Value lại lựa chọn sử dụng giọng đọc dẫn chuyện ngôi thứ ba đồng thời linh hoạt hoá điểm nhìn của khán giả. Mở đầu bộ phim, giọng tự sự vang lên giới thiệu về bài tập làm văn của Nora khi còn bé về ngôi nhà. Giọng đọc đó cũng nhiều lần xuất hiện khi trần thuật lại quá khứ của người cha Gustav và dẫn chuyện lần cuối khi kể về cuộc tra tấn kinh hoàng của Phát xít Đức với mẹ của Gustav trong những tài liệu mà Agnes nghiên cứu. Chính khi giọng đọc vang lên, đồng thời máy quay hướng về “căn nhà ký ức” của ba thế hệ đều từng sinh sống trong không gian đó đã biến bộ phim thành một câu chuyện cổ tích không thơ mộng xảy ra trong một căn nhà lưu trữ nhiều kỷ niệm xa xưa. Giọng dẫn chuyện đã có mặt trong những thời khắc quan trọng, theo trục hồi tưởng về quá khứ lần lượt của Nora, Gustav và mẹ của ông. 

Chính ngôi kể thứ ba với điểm nhìn toàn tri này cho ta thấy một bức tranh toàn cảnh của chấn thương. Cụ thể, không chỉ Nora là nạn nhân của những sang chấn thời thơ ấu do cha để lại, chính Gustav cũng chịu những thương tổn từ quá khứ khi mẹ ông treo cổ tự vẫn trong căn nhà mình. Ông cũng lạc ra khỏi đám đông của người dì khi bà liên tục có những buổi tiệc tùng với âm nhạc ồn ào như một cách thức xua đuổi chấn thương và dằn mặt người hàng xóm nào đó đã đẩy chị mình vào bi kịch. Ông từng che lấp, phủ lên căn nhà ám đầy vết tích thương đau bằng việc tu sửa, chồng lấp, xây trát những lớp gạch vữa mới lên. 

Còn với Agnes – người tưởng như “không bị tuổi thơ huỷ hoại” – cũng được khắc họa những chuyển biến nội tâm mình. Trong phim, dường như vai trò trong gia đình của Agnes và Nora được hoán đổi. Agnes có phần chững chạc và ra dáng chị lớn hơn, trong khi Nora còn nhiều loay hoay với những lo âu khi phải đối diện với sân khấu, với cha mình. Điều này được lý giải khi khán giả theo chân Agnes chăm sóc Nora khi Nora mắc chứng trầm cảm và thuyết phục người chị đọc thử kịch bản của bố. Dù chấn thương bao trùm tuổi thơ cả hai chị em, nhưng ít nhất “em còn có chị”. Nora đã ở bên và bảo vệ Agnes suốt thời thơ ấu. Và bây giờ, khi chấn thương lại bộc phát, Agnes nhờ tuổi thơ được bảo vệ bởi chị gái mà như trở thành một người chị bảo vệ lại Nora. 

(Ba cha con Gustav, Nora, và Agnes tái ngộ trong tang lễ người mẹ)

Bên cạnh đó, nếu việc đồng hóa điểm nhìn của khán giả vào nhân vật cho phép chấn thương được tái diễn một cách chân thực, dễ dàng khơi dậy sự đồng cảm thì ngôi kể thứ ba lại tạo khoảng cách, hạn chế việc tạo ra sự tin tưởng tuyệt đối với câu chuyện được trình hiện trên màn ảnh. Chính phương thức tự sự toàn tri ấy đã không biện hộ cho nhân vật. Khi đối diện với chấn thương của mình, những nhân vật trong phim đều có những giải pháp khó thông cảm về mặt đạo đức: Nora ngoại tình với đồng nghiệp, Gustav bỏ rơi gia đình, không thực sự “xuống nước”, cũng chẳng đủ can đảm để hạ mình xin thứ lỗi vì những tổn thương mà ông gây ra cho Nora và Agnes,... Sentimental Value đặt khán giả vào thế tiến thoái lưỡng nan: ta không thể đồng tình với hành động của nhân vật nhưng cũng hiểu nguyên nhân dẫn đến hành động ấy và không thể phán xét nhị nguyên đúng sai, tốt xấu. Khi ấy, điện ảnh đã thực hiện “quyền năng” của nghệ thuật, nghệ thuật không phải là toà án kết nối con người, mà phải là cầu nối để thấu hiểu sự phức tạp của nhân sinh.

Điểm nhìn từ ngôi nhà – nơi “trốn” của chấn thương

Lấy đề tài là chấn thương gia đình, Sentimental Value không chỉ đặt điểm nhìn ở con người – những kẻ trực tiếp chịu đựng chấn thương – mà còn biến ngôi nhà trở thành chủ thể quan sát và khắc ghi những vết thương được hữu hình hoá. 

Trong cú máy lia đại cảnh trước khi tập trung vào ngôi nhà, người ta nhìn thấy quang cảnh Oslo với những bia mộ xen kẽ trong vườn cây. Cú máy lia ấy đã ra hiệu về việc những cuộc đời sống và chết, đã nằm lại tại mảnh đất này. Khi giới thiệu về căn nhà, máy quay thận trọng như một người ngoài dò xét, sờ nắn ngoại thất. Rồi ngay khi bước chân vào bên trong, giọng đọc dẫn chuyện vang lên, camera lập tức xoay trục, đồng nhất điểm nhìn với căn nhà, biến những con người từng sống, chết trong cùng một không gian khác thời điểm thành những khách thể được quan sát. 

Xen kẽ những ồn ào, tác động từ cơ thể con người tạo ra, máy quay lại liên tục zoom vào những vết nứt trên tường, trên vách, những lỗ hổng phần dưới móng nhà,... Với Sentimental Value, sự đổ vỡ trong quan hệ giữa những người trong gia đình đã được hữu hình hóa bằng sự rạn nứt của những viên gạch – nền tảng căn cốt để xây đắp tổ ấm. 

Về mặt kiến trúc, phần kết nối nội thất và ngoại thất – cửa sổ – đặc biệt được bố trí nhiều. Từng ô cửa như con mắt hai chiều nhìn từng người bước vào xây tổ ấm rồi lại rời đi, bỏ rơi gia đình. Khi đọc kịch bản của bố, Nora bất ngờ vì không hiểu sao lại cảm tưởng như bố cô đã ở đó chứng kiến cô tự sát. Chuyện của cô và bà nội cô chồng lấn, trộn lẫn vào nhau như Agnes nói. Điểm nhìn nhiều lần nhập tâm vào con mắt hai chiều của cửa sổ chứng kiến tất cả bi kịch xảy ra trong ngôi nhà. Một mặt, ký ức về mẹ của Gustav phản chiếu lại từ tấm kính trong suốt, một mặt, nỗi đau của Nora cũng lưu vết trên mắt nhìn của kính cửa. Nó đã phóng chiếu những chấn thương chồng lấp ấy lên con chữ trên kịch bản của ông. Như vậy, ngôi nhà đã trở thành một “nơi trốn” của chấn thương liên thế hệ chồng lấp, đan cài lên nhau. Ngôi nhà vừa quan sát, lưu giữ nhưng cũng tì đè, giam giữ ký ức, khiến cái cũ khó lòng được giải thoát, đồng thời cũng hạn chế cái mới nảy sinh, phát triển. 

Khi lần đầu tiên tự mình tiếp quản căn nhà, Gustav thời trẻ đã tu sửa, xây trát lại không gian này, và cuối cùng, chính tay ông cũng phá dỡ những lớp gạch vữa mà bản thân từng dùng để che lấp đi những vết thương đã hữu hình hoá mà thế hệ trước lưu giữ ở căn nhà. 

(Căn nhà ký ức trong Sentimental Value)

Phim kết thúc với hình ảnh một ngôi nhà khác với nội thất trắng lạnh, hiện đại được dựng làm phim trường mô phỏng căn nhà cũ. Mỗi nhân vật đã bước khỏi căn nhà ký ức của chính mình. Bộ phim mở đầu bằng bài tập làm văn hoá thân thành căn nhà của Nora thời niên thiếu, kết thúc với trường đoạn đứa trẻ do Erik – con trai của Agnes thủ vai – quay về căn nhà và vô tình khiến nhân vật người mẹ do Nora thủ vai bừng tỉnh khỏi cơn lo âu muốn treo cổ. Như vậy, không thể khẳng định rằng con người chỉ bị xoáy vào một vòng tròn luẩn quẩn của nỗi đau, ngược lại, chính Nora – từ khi còn thiếu niên – đã dám đối diện, nhập thân vào căn nhà để thấu hiểu và chất vấn những điều nó phải chịu đựng. Và kết phim, cũng chính là hình ảnh một đứa trẻ đã làm con người ta khỏi chuỗi chấn thương di truyền. Việc đứa trẻ dù vô tình hay không, đã ngăn chặn hành động tự sát trong không gian mô phỏng, có thể coi như một khả thể khác của tương lai: chấn thương có thể bị di truyền, nhưng không phải là định mệnh bất biến. Nếu căn nhà từng là nơi lưu giữ và giam cầm ký ức, thì điện ảnh có thể trở thành một không – thời gian khác cho phép con người tái nhìn nhận quá khứ để mở ra khả năng giải thoát.

Như vậy, từ việc lựa chọn ngôi kể thứ ba toàn tri đến cách trao quyền quan sát cho một không gian “vô tri” như căn nhà, Sentimental Value đã mở rộng câu hỏi về chấn thương ra khỏi phạm vi cá nhân để trở thành một vấn đề của ký ức, của thế hệ, của những người, những vật bị xoáy vào những vết thương di truyền. Bộ phim không buộc khán giả phải đồng cảm, bênh vực nhân vật, cũng không dẫn dắt đến một phán quyết đạo đức rõ ràng, song, phim gợi lên cho người xem những băn khoăn, suy ngẫm trước những bi kịch vượt ra khỏi sức chịu đựng của con người. 

Người viết: Thu Thủy

#oscar_thang_5

#CLBDienanh