"LADY BIRD" VÀ "NEVER RARELY SOMETIMES ALWAYS": SỰ NỔI LOẠN ĐẦY NỮ TÍNH

Nhìn vào sự phát triển của vạn vật, chúng ta có thể thấy khi một sự vật, hiện tượng nào đó phát triển tới một ngưỡng nhất định, thì ngay trong lòng nó sẽ sinh ra những mầm mống mang bản chất đối nghịch. “Mầm mống” có thể hiểu như sự nổi loạn nhằm chống lại nguy cơ trở nên xói mòn, phi lý của cuộc sống. Ngày nay, chúng ta thường nhắc đến những người nổi loạn với một hàm ý tiêu cực để chỉ những kẻ nông cạn cả về nhận thức lẫn hành động. Họ có thể làm đảo lộn trật tự xã hội hay thậm chí gây ra hiểm họa cho những người xung quanh. Chúng ta hiếm khi kiên nhẫn để mà truy nguyên những vấn đề đằng sau sự nổi loạn của một người hay một thế hệ, mà thường ngó lơ và diệt trừ những “mầm mống” hiểm họa ấy. Từ đó chúng ta cũng bỏ quên đi những hiện thực, câu chuyện đằng sau những con người nổi loạn ấy thực ra không hề mong muốn phá hủy điều gì, mà đơn giản là họ đang cố gắng chống lại những điều họ cho là phi lý, những điều đáng lẽ có thể tốt đẹp hơn. Chỉ có trong các tác phẩm văn học hoặc điện ảnh, những kẻ nổi loạn mới được nhìn nhận một cách đa chiều hơn.

Kiểu nhân vật nổi loạn trên màn ảnh

Trong các tác phẩm điện ảnh, chúng ta thường bắt gặp sự nổi loạn ở những người trẻ tuổi. Điều này có lẽ một phần đến từ việc người trẻ thường thiếu trải nghiệm, mà sự nông cạn lại thường bị gắn cho những con người nổi loạn. Thế nhưng, câu chuyện không đơn giản như vậy. Những người trẻ tuổi cũng thường giàu nhiệt huyết và tinh thần chiến đấu. Họ rất nhạy bén trước những điều phi lý xung quanh đang kìm kẹp cái khát khao được phát triển, được tiến lên đang rực cháy. Trong bộ phim “Moonrise Kingdom”, hai đứa trẻ Sam và Suzy bỏ nhà ra đi cùng nhau vì chúng không thể chịu nổi cuộc sống gia đình, bạn bè đầy bất hạnh ngột ngạt vốn đã trở nên bình thường với những người xung quanh. Hay trong “The Breakfast Club” - bộ phim được xem như “thánh ca” của tuổi nổi loạn, chúng ta tìm thấy rất nhiều những nguyên nhân góp phần làm nên tính cách ương bướng đằng sau mỗi thiếu niên: những bất hạnh gia đình, việc phải sống trong một thời đại thiếu lý tưởng hay ảnh hưởng của một nền giáo dục kìm kẹp cá nhân,… Đặc biệt “The Breakfast Club” không chỉ tìm ra căn nguyên đằng sau mầm mống nổi loạn trong mỗi đứa trẻ., mà bộ phim còn cho chúng ta thấy những cách xử sự khác biệt giữa người nam và nữ. Trong khi các học sinh nam thường chủ động phá vỡ các quy tắc, thì những học sinh nữ lại chỉ ngồi một chỗ phản đối những trò bạo lực ấy. Hay nói cách khác, tinh thần phản kháng trước hiện thực của người nữ là không cao. Cách xây dựng hình tượng nhân vật nữ - nổi - loạn này không chỉ có trong “The Breakfast Club” mà còn rất nhiều bộ phim khác. Thế nhưng trong những năm gần đây, câu chuyện này đã có nhiều thay đổi. Trong làn sóng nổi lên của các đạo diễn nữ làm phim làm phim về lứa tuổi nổi loạn, hình tượng các nhân vật nữ đã có nhiều đổi mới. Tiêu biểu trong số đó không thể không kể đến hai nhân vật nữ chính trong các bộ phim “Lady Bird” (2017) và “Never Rarely Sometimes Always” (2020). Nếu như trong “Lady Bird”, tính cách nổi loạn của nhân vật Christine được khắc họa theo một motif khá quen thuộc - trong sự xung đột giữa nhân vật với gia, bạn bè và bạn trai, thì “Never Rarely Sometimes Always” lại để cho nhân vật phải đương đầu với một vấn đề rất thời sự: phá thai. Mặc dù có một số khác biệt trong phong cách và truyện phim, thế nhưng cả hai tác phẩm điện ảnh trên đều mang những đặc trưng nổi bật của kiểu nhân vật nữ nổi loạn Trong đó, chúng ta tìm thấy những cố gắng chống đối trước hiện thực phi lý và đồng thời cả những nét rất riêng, đầy tính nữ của sự nổi loạn - hai điều tưởng như xa lạ, hóa ra lại hợp nhau đến kì lạ.

Ảnh hưởng của làn sóng điện ảnh nữ quyền

Bắt đầu từ đầu những năm 70 thế kỉ trước, làn sóng của chủ nghĩa nữ quyền trong điện ảnh bắt đầu nổi lên. Thời kì này chứng kiến các bộ phim kể câu chuyện của người nữ và làm bởi đạo diễn nữ tăng lên. Các bộ phim nổi bật nhất có thể kể đến như: “Girlfriends” (1978), “Not a Pretty Picture” (1976), “Joyce at 34” (1972), “Old Boyfriends” (1979),… Chủ nghĩa nữ quyền ra đời cùng với các phong trào đòi quyền bình đẳng cho phụ nữ ở Mỹ. Trong điện ảnh, sự bất bình đẳng thể hiện ở số lượng bộ phim được đạo diễn bởi phụ nữ (chỉ 1 trong 200 bộ phim xếp hạng bởi Hiệp hội điện ảnh Hoa Kỳ từ 1970 - 1978 là của nữ đạo diễn). Trong thời gian này, các nữ đạo diễn phải chịu rất nhiều những định kiến về việc “phụ nữ làm phim”. Đạo diễn Claudia Weill từng chia sẻ về vấn đề này: “Nếu bạn là phụ nữ và bạn quay một cảnh lại đến lần thứ ba, mọi người sẽ cho rằng bạn không biết gì về điện ảnh. Nhưng nếu Michael Cimino quay một cảnh tới 190 lần đi chăng nữa, người ta sẽ tán dương ông ấy như một thiên tài. Đó là sự khác biệt giữa quan niệm phụ nữ và đàn ông làm phim”. Rất nhiều những khó khăn khác trong mọi khâu sản xuất của bộ phim liên tục ngăn cản các nữ đạo diễn làm phim và xây dựng các hình tượng nữ theo đúng ý của mình. Phần lớn các bộ phim có xu hướng xây dựng nhân vật người phụ nữ dưới vai trò “người bị nhìn”, cụ thể là qua điểm nhìn của người đàn ông. Hậu quả của việc thao túng hình ảnh phụ nữ trong con mắt người nam khiến cho đa phần các bộ phim điện ảnh xây dựng những nhân vật nữ yếu đuối và bị động. Người phụ nữ trở thành những kẻ nông nổi và phụ thuộc hoàn toàn vào đàn ông. Như trong “Breakfast at Tiffany”, Holly Golightly hiện lên là một người phụ nữ nổi loạn, cô tìm mọi cách để đạt được cuộc sống vương giả giàu sang. Thế nhưng, sự nổi loạn của cô lại được nhìn dưới “ánh nhìn của nam giới”, khiến cho Holly bị biến thành người phụ nữ hời hợt, nông cạn. Cô khát khao một người đàn ông bù đắp lại những khiếm khuyết của bản thân mình. Chỉ đến khi làn sóng làm phim của các đạo diễn nữ bắt đầu nổi lên, những vấn đề trên mới dần dần thay đổi và đặt nền móng cho những thành công của “Lady Bird” và “Never Rarely Sometimes Always” sau này.

“Lady Bird” kể về Christine "Lady Bird" Mcpherson. Cô muốn mọi người xung quanh gọi mình là “Lady Bird” - một cái tên “dành riêng cho tôi, do tôi sáng tạo”. Lady Bird sinh trưởng trong một gia đình thuộc tầng lớp lao động tại thành phố Sacramento. Với Lady Bird, Sacramento là một thành phố nhàm chán - những nẻo đường cũ kĩ, những tòa nhà, cây cầu mãi chẳng thay đổi, còn trường học công giáo của cô thì đầy những quy tắc ngặt nghèo. Thế nên, vào 17 tuổi, khi đang học năm cuối tại trường Công giáo, Lady Bird quyết định cô sẽ bằng mọi giá đăng kí một Đại học ở New York, một nơi luôn tràn đầy những cơ hội và sự tự do. Nhưng cũng vào năm 17 tuổi, Lady Bird liên tục mâu thuẫn với mẹ, với hai người anh chị cùng nhà, với bạn thân và với gần như mọi mối quan hệ xung quanh cô. Cộng thêm những ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng ở Mỹ vào năm 2002 và những xáo động của cuộc sống, Lady Bird trở nên nổi loạn. Cô chỉ có một mong muốn duy nhất: sao cho cô nhanh chóng được rời xa Sacramento và chuyển đến vùng đất mới.

Vào năm 17 tuổi, Lady Bird liên tục mâu thuẫn với mẹ, với hai người anh chị cùng nhà, với bạn thân và với gần như mọi mối quan hệ xung quanh cô. Cộng thêm những ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng ở Mỹ vào năm 2002 và những xáo động của cuộc sống, Lady Bird trở nên nổi loạn.

Trái với sự sôi động, nhộn nhịp, nhiều cung bậc cảm xúc của “Lady Bird”, “Never Rarely Sometimes Always” lại trầm lắng hơn hẳn. Autumn cũng cùng tuổi với Lady Bird, nhưng vấn đề của cô lại “phức tạp” hơn nhiều: Autumn phát hiện mình có thai được 18 tuần, và cô quyết đinh đi phá thai vì cô chưa sẵn sàng làm mẹ. Ở mặt nào đó, những xung đột của Autumn cũng có nhiều điểm tương đồng với Lady Bird: Autumn cũng không hòa hợp với mẹ, cô gặp vấn đề với các cậu trai xung quanh, và thành phố nơi Autumn đang sống cũng đầy sự kìm kẹp. Pennsylvania, bang Autumn sinh sống, quy định người dưới 18 tuổi phải có sự chấp thuận của mẹ trước khi đi phá thai. Cô không thể bày tỏ với mẹ điều này, và càng không thể chia sẻ với những người xung quanh. Từ vị bác sĩ sản phụ luôn cố gắng khuyên Autumn không được phá thai vì đấy là tội ác, từ những gã bạn trai luôn đối xử tàn bạo với cô cho đến gã quản lý nơi cô làm thêm liên tục quấy rối tình dục nhân viên nữ, mọi người xung quanh như cùng đang chống lại Autumn đưa ra quyết định của riêng mình. Hành trình trong phim của Autumn không chỉ con đường cô đạt được mục đích của mình, mà đó là những cố gắng chống lại thế giới nam quyền để tìm lại sự tự do và tiếng nói cá nhân.

Hành trình trong phim của Autumn không chỉ con đường cô đạt được mục đích của mình, mà đó là những cố gắng chống lại thế giới nam quyền để tìm lại sự tự do và tiếng nói cá nhân.

Kết hợp với nhau, cả Lady Bird và Autumn cho chúng ta một cái nhìn tương đối toàn vẹn về kiểu nhân vật nữ nổi loạn trên màn ảnh. Đằng sau đó, ta cũng thấy được những tư tưởng được các nhà làm phim gửi gắm. Đó vừa là những tư tưởng quen thuộc từ những “The Breakfast Club”, “Bắt trẻ đồng xanh”,.. cùng với đó là cả những điều rất riêng tư, rất nữ tính và dịu dàng quá đỗi bên trong chính sự nổi loạn và hiện thực tưởng như đầy gai góc trong cả hai bộ phim.

Cố gắng chống lại những nghịch lý

Gần như trong tất cả phim về lứa tuổi thiếu niên đều khai thác mâu thuẫn giữa người trẻ với cha mẹ. Một phe đại diện cho những giá trị cũ và kinh nghiệm được hình thành từ quãng thời gian dài, còn một phe mang những giá trị mới, và khát khao được tự do và thể hiện bản thân. Xung đột này được thể hiện rất rõ trong “Lady Bird”, đặc biệt là mối quan hệ trọng tâm của phim giữa Lady Bird và mẹ. Nếu như người mẹ luôn muốn gọi “Christine” thì “Lady Bird” lại khăng khăng cái tên cô tự đặt. Nếu như người mẹ hiếm khi nói lời yêu thương để mong cho con gái mình có thể “phát triển hết khả năng của nó”, thì Lady Bird lại khát khao được công nhận và yêu thương. Nếu như người mẹ luôn cố gắng thu vén cuộc sống chật vật vì mưu sinh của gia đình, thì Lady Bird ước mơ về một cuộc sống giàu sang mà cô có thể được phát triển hết bản thân mình. Những khát vọng của Lady Bird tựa như một mãnh lực cứ lớn dần lên trong căn nhà chật chội mà cha mẹ cô đã phải làm việc rất vất vả để thu vén. Những xung đột liên tiếp nổ ra trong gia đình càng thôi thúc cô lên kế hoạch để rời đi. Dường như, những bất hạnh của cuộc sống, lo toan của cơm áo gạo đều quá sức với một cô bé mới chỉ đang ở ngưỡng cửa tuổi 17. Lady Bird hiểu nỗi vất vả của bố mẹ, nhưng cô cũng không bao chứa nổi những bất hạnh. Bởi vậy, Lady Bird chống lại những bất hạnh ấy: căn bệnh trầm cảm của bố cô, nỗi nhọc nhằn của mẹ,…Đó là thực tại bất công, đầy đau khổ mà không phải ai cũng chấp nhận được. Lady Bird cố gắng chống lại những nghịch lý, để rồi nghịch lý thay, cô liên tục hành xử sai trái và khó hiểu. Nó giống như một vòng luẩn quẩn của xung đột giữa thế hệ trước - thế hệ sau sẽ mãi tiếp diễn cho đến khi những đứa trẻ rời khỏi tổ ấm và bố mẹ. Thế nhưng, cũng chính bởi vậy mà sự nổi loạn trở thành một điều gì đó rất đỗi tự nhiên, hay như P. Claudel đã nói: “Sự nổi loạn là tâm tình rất tự nhiên, chúng ta có thể nói là một tâm tình chính đáng. Chúng ta ai ai cũng biết rằng con người phải được nói cái gì để tự bào chữa”.[ Nguyễn Văn Dân (1999), Nghiên cứu văn học - Lí luận và ứng dụng, Nxb Giáo dục]

Khác với “Lady Bird”, sự xung khắc giữa Autumn và mẹ không được thể hiện nhiều trên phim mà chỉ được khắc họa trong một vài chi tiết nhỏ, như khi mẹ Autumn không thể nói lời khen với con gái mà phải thông qua chồng, hay cái không khí luôn nặng nề, u ám bên trong gia đình cô. Thế nhưng, sự xung khắc lớn nhất giữa Autumn và mẹ nằm ở sự mất kết nối giữa hai người. Autumn không thể kể cho mẹ việc mình mang thai, cô nói dối mẹ để tới New York, và cũng không thể gọi điện kể cho mẹ những vấn đề cô đang gặp phải. Còn với mẹ Autumn, dù chỉ qua một vài chi tiết nhỏ, ta ngầm hiểu bà cũng bất lực trước sự im lặng của con gái, và dù cho có lờ mờ cảm nhận sự bất ổn ở Autumn, thì giữa cả hai nhân vật vẫn chỉ giao tiếp với nhau bằng sự lặng thinh. Trong phim, mẹ Autumn là nạn nhân của một đời sống gia đình không hạnh phúc. Sự bất lực dần dần ăn mòn bà, giống như nó đã ăn mòn biết bao người phụ nữ. Việc xa lánh mẹ của Autumn, thực chất là cố gắng thoát khỏi sợi dây đang trói buộc mẹ cô, và đang lăm le trói cả cô gái 17 tuổi ấy lại.

Thế nhưng, hai cô gái trẻ không chỉ mâu thuẫn với gia đình. Trong “Never Rarely Sometimes Always”, đạo diễn Eliza Hittman đã lựa chọn khai thác vấn đề gây rất nhiều tranh cãi tại Mỹ: việc phá thai của người phụ nữ. Cùng lấy đề tài này còn có “Juno” (2007), trong đó nhân vật nữ Juno quyết định không phá thai mà đẻ con và trao lại cho cặp vợ chồng khác. Khoảnh khắc Juno đến nơi phá thai, đối diện với những mặc cảm khiến Juno phải quay lại và thay đổi quyết định của mình. Thế nhưng, với Autumn, cô gần như không hề trải qua khoảnh khắc ấy, hoặc ít nhất nó không được thể hiện rõ trên màn ảnh. Autumn quyết định phá thai từ đầu phim, và luôn kiên định với lựa chọn của mình, bởi lý do “tôi vẫn chưa sẵn sàng để làm mẹ”. Để làm được việc ấy, Autumn đã phải trải qua hành trình dài, với những lời khuyên cô bỏ cuộc, với hệ thống y tế đầy nhập nhằng. Trên từng chặng đường, Autumn liên tục phải đối mặt với những bất công từ xã hội nam quyền. Chúng ta khám phá ra cô thường xuyên bị bạo hành tình dục. Người cha dượng ở nhà cô thường xuyên có những hành động khiếm nhã, ngầm ẩn cho sự khinh miệt đối với phụ nữ. Có một cảnh phim ông ta liên tục chạm vào bộ phận nhạy cảm của con chó cái, và nói đầy ẩn ý rằng bản năng của con cái là bị kích thích bởi những hành động xâm phạm. Còn cậu bạn trai cô gặp trên đường đến New York thì luôn tìm mọi cách tiếp cận Autumn và bạn cô để quan hệ.

Autumn liên tục chống lại những điều đang cố gắng kìm kẹp cô, dù chỉ bằng những hành động gián tiếp. Trong nửa đầu bộ phim, sau mỗi lần phải đối mặt với những người phản đối việc phá thai, Autumn về nhà và bắt đầu “hành hạ” bản thân. Lần thứ nhất là khi trở về từ phòng xét nghiệm, Autumn quyết định tự xỏ khuyên mũi. Lần thứ hai, Autumn uống một lọ vitamin C và tự đấm vào bụng của mình để cái thai chết. Tuy nhiên, sự phản kháng mạnh mẽ nhất chính là khi cô không bỏ cuộc trước bất kì khó khăn nào. Autumn kiên định với mong muốn của mình, không chấp nhận bất kì ai thao túng ý chí của cô. Để rồi khi mọi việc hoàn thành, cô chia sẻ với bạn mình: “Nó có thể không tốt cho sức khỏe, nhưng ít nhất thì nó làm chúng ta thoải mái.”

Ngoài ra, “Never Rarely Sometimes Always” không đi vào việc phân định tính đúng sai của vấn đề phá thai. Bộ phim tập trung vào Autumn và công cuộc “nổi loạn” của cô. Khi Autumn lựa chọn phá thai và kiên định đến cuối cùng, ta hiểu rằng đạo diễn Hittman không phải đang giảng dạy một bài học đạo lý. Đó là lời kêu gọi xã hội trao trả lại cho phụ nữ quyền tự do với thân thể của cá nhân họ, cởi bỏ sợi dây đã trói buộc người phụ nữ quá lâu rồi.

Khát khao vươn tới những điều tốt đẹp hơn

Trong mỗi con người luôn tồn tại hạt mầm của sự tử tế, lớn lên bằng cả tình yêu thương, bao gồm cả khát khao yêu và được yêu. Dù đó có là những đứa trẻ nổi loạn, luôn cố gắng tỏ ra gai góc thì bên trong chúng vẫn luôn tồn tại khát khao ấy. Trong một phân cảnh ở nửa sau của phim, Lady Bird giãy bày với mẹ: “Con chỉ muốn mẹ thích con.” Ngay cả khi Lady Bird hiểu rằng mẹ luôn yêu thương mình, thế nhưng một phần trong cô luôn tự nghi ngờ điều đấy ấy. Có nhiều đoạn Lady Bird hối hận ngay sau khi nổi nóng với mẹ. Khi đó, ta hiểu rằng, sự ngang bướng của cô là vì khao khát được yêu thương, và cả bản chất luôn yêu thương người khác. Còn với Autumn, đó là khao khát được yêu thương chính bản thân mình. Trong cảnh đầu của phim, khi Autumn hát về những rung động trong cảm xúc của mình, chúng ta ngầm hiểu rằng cô phải trân trọng và yêu thương từng cảm xúc của bản thân đến nhường nào thì mới dũng cảm hát lên suy tư của mình như vậy. Giống như Lão Tử từng nói: “Tình yêu thương từ kẻ khác cho chúng ta sức mạnh, trao đi tình yêu thương cho thế cho con người ta lòng can đảm.”

Đặc biệt với Lady Bird, chúng ta còn bắt gặp khát khao trở thành con người tốt hơn của cô qua những mối tình với hai cậu trai trong phim. Mặc dù luôn có vẻ cứng rắn khi ở cạnh những người khác, thế nhưng mỗi khi đối diện với người mình yêu, Lady Bird luôn trở nên dịu dàng, nữ tính. Ở đây, thay đổi của Lady Bird gợi liên tưởng đến những câu thơ của Vi Thùy Linh, một nhà thơ với những sáng tác tràn đầy sự nữ tính:

“Cha mẹ định quàng dây cương vào tôi

“Hãy để con tự đi!”

Độc mã

Quyết làm những gì mình muốn

Tôi tự viết truyện đời bằng suy cảm

Và biến những ý nghĩ thành sự thật.

Bỗng một hôm

Tôi đứng yên để một người buộc vào tôi dây cương và đi theo người ấy

Đó là người tôi yêu”

Chính ở đây, ta bắt gặp một vẻ đẹp rất nữ tính của sự nổi loạn. Dù cho nổi loạn đến mấy, thế nhưng Lady Bird khi yêu cũng lãng mạn, mơ mộng như bao người: cô lén ngắm nhìn người mình yêu, mơ mộng về tương lai hay làm nhiều hành động nhỏ nhặt khác. Lady Bird cuồng nhiệt trao đi tình yêu của mình, thế nhưng, tình yêu ấy lại không hề yếu đuổi, phụ thuộc. Cô sẵn sàng rời bỏ đi để tìm sự cân bằng cho bản thân và mạnh mẽ đứng dậy sau mỗi lần vấp ngã.

Đề cao tiếng nói cá nhân

Với “Lady Bird”, ngay từ tiêu đề của bộ phim đã cho thấy sự nổi loạn của nhân vật nữ chính. Thay vì sử dụng tên thật, Christine chọn “Lady Bird” - “một cái tên tôi tự đặt, do tôi sáng tạo”. Màu tóc nhuộm hồng rực rỡ của cô luôn nổi bật ở mọi nơi cô xuất hiện, tách biệt cô khỏi mọi người xung quanh. Hay việc lựa chọn đăng ký tham gia nhạc kịch, cũng là để cô được đứng trên sân khấu và nổi bật trước đám đông. Điều này đôi khi dẫn Lady Bird đến những quyết định sai lầm, giống như khi cô cố gắng kết thân với hội bạn hư hỏng và bỏ quên người bạn thân của mình. Một hình ảnh rất thường xuyên xuất hiện là những đoạn Lady Bird phản đối mọi điều người khác nói hoặc áp đặt cho mình, bất kể điều đó là đúng hay sai. Thế nhưng, cũng giống như việc cô luôn cố gắng rời khỏi Sacramento để không chết chìm trong sự chán chường của thành phố ấy, việc Lady Bird phản đối ý kiến xung quanh, có lẽ là để gìn giữ sự khác biệt của bản thân mình. Cũng bởi vậy, ngay sau khi đã chuyển đến New York, Lady Bird quyết định gọi về cho mẹ. Cô bắt đầu cuộc điện thoại bằng cái tên “Christine” và nói với mẹ về tình yêu mà mình dành cho Sacramento. Khi phải rời xa nơi thân thuộc và dấn thân vào vùng đất xa lạ, mong muốn được khẳng định bản thân không những không mất đi mà còn trở nên mạnh mẽ hơn. Nhưng lần này, sự nổi loạn của Lady Bird lại là sự cố gắng liên hệ với quê hương và những điều thân thuộc, để mà gìn giữ gốc gác của mình không bị bão hòa trong biển lớn cuộc đời.

Còn với Autumn trong “Never Rarely Sometimes Always”, cố gắng gìn giữ tiếng nói cá nhân được thể hiện qua cả hành trình kiên định giữ lấy quyết định cá nhân của mình. Tiêu đề phim “Never Rarely Sometimes Always” cũng là bốn lựa chọn trong bài khảo sát xã hội học mà Autumn thực hiện khi đi phá thai. Khác với những câu hỏi lựa chọn “có” - “không” hoặc “đúng” - “sai” có xu hướng đóng đinh câu trả lời, thì bốn câu “never rarely sometimes always” lại là những câu hỏi mở. Khi lựa chọn giữa 4 câu trả lời trên, người ta phải ngẫm nghĩ rất lâu và tự chìm vào trong những câu chuyện và cảm xúc của chính bản thân mình. Từ rarely đến sometimes, từ sometimes đến always là những khoảng rộng, chứa đựng nhiều tâm tư của con người. Nó không bắt người ta phai quy về sự chính xác tuyệt đối, từ đó cho những tâm sự cá nhân được thở, được sống mà không bắt ép những tâm tư ấy phải lộ mặt ra. Khi Autumn rơi nước mắt khi trả lời 4 câu hỏi ấy, chúng ta biết, những câu chuyện cá nhân của cô vẫn sống, và sẽ còn ở đó rất lâu nữa.

Nổi loạn và sự song hành với những điều nữ tính

Cả “Lady Bird” và “Never Rarely Sometimes Always” đều được điểm xuyết bằng một nhiều chi tiết nhỏ giúp tăng thêm vẻ đẹp nữ tính cho phim. Điện ảnh Hollywood, đặc biệt là những phim của các đạo diễn nam thường có một đặc điểm chung: mạch phim vận động rất nhanh, và thường không có chi tiết thừa. Những đạo diễn nữ lại khác. Họ thu vào trong tác phẩm điện ảnh của mình không chỉ sự mênh mông của cuộc đời, mà họ còn rất tỉ mỉ bắt lấy từng khoảnh khắc nhỏ nhất của cuộc đời ấy, những chi tiết không có nhiều tác dụng trong việc phát triển mạch kể của phim, nhưng có thể khiến chúng ta vui một niềm vui thích thú vì bất ngờ phát hiện một vẻ đẹp hiền dịu, nữ tính. Như chi tiết cô bạn thân làm “ảo thuật” trước khi Autumn vào phòng phá thai, hay những khoảnh khắc riêng tư của hai cô bạn trong nhà vệ sinh. Hoặc là trò chơi nhỏ bé của Lady Bird và mẹ sau khi cô chia tay bạn trai: họ cùng vào những ngôi nhà trưng bày, giả vờ mình đang là người mua nhà, .. Đó có thể là những chi tiết riêng tư của chính các đạo diễn, hoặc chỉ được thêm vào để các nhân vật hiện lên thêm phần sinh động. Ngoài ra, cả hai bộ phim còn có những cảnh tập trung vào thân thể các nhân vật nữ dưới góc nhìn của người nữ. Đây cũng là một điều đặc biệt mà ta thường hiếm khi thấy điều này trong các phim của đạo diễn nam, vốn thường xuyên nhìn người phụ nữ và thân thể họ bằng ánh nhìn của nam giới đầy nhục dục.

Không gian trong hai bộ phim cũng có một số điểm tương đồng. Trong một số phân đoạn, cả hai nhân vật đều được đặt trong không gian nhà vệ sinh. Với Lady Bird, nhà vệ sinh là nơi duy nhất trong nhà mà cô có được sự riêng tư tuyệt đối. Ở trong đó mọi sự bực tức trong cô dường như đều biến mất. Lady Bird và mẹ cũng có những đoạn hội thoại rất riêng tư ở đây, về các vấn đề giới tính, hoặc về bệnh tình của bố cô mà vốn hai người không chia sẻ với nhau ở bên ngoài. Vì vậy, nhà vệ sinh trong “Lady Bird” là nơi mà mọi xung đột được cởi bỏ và nhân vật được sống đúng là mình nhất.

Nhà vệ sinh trong “Never Rarely Sometimes Always” thậm chí còn xuất hiện dày đặc hơn. Nhà vệ sinh là nơi Autumn thử thai ở ngay đoạn đầu phim. Đó là nơi bạn thân của Autumn biết được Autumn có thai. Đó còn lại nơi cả hai trốn vào sau khi bị đuổi ở sân ga, là chốn an toàn của Autumn mà cô chạy vào khi đang ở sân bowling,.. Nhà vệ sinh nữ là nơi duy nhất không có sự xuất hiện của nam giới. Cả hai nhân vật nữ trong phim không chỉ vào đây để tìm kiếm sự riêng tư, họ vào đây để chạy trốn khỏi những ảnh hưởng của nam giới và để tự bình ổn lại bản thân. Không có sự tức giận ở trong đây, người nữ được sống đúng là mình, không còn những sức nặng đè nặng lên họ. Và ở đây, họ cũng không còn nổi loạn nữa.

KẾT LUẬN

Trong cả hai bộ phim, mặc cho hiện thực xung quanh hai người phụ nữ có gai góc đến đâu, họ vẫn luôn có những cách ứng xử làm cho chúng ta không khỏi bất ngờ. Như giây phút Lady Bird ôm chầm lấy Danny khi nghe anh thú nhận khó khăn của mình khi là một người đồng tính, dù mới giây trước cô vẫn còn giận Danny. Như cái ngoắc tay bí mật của Autumn và Skylar lúc Skylar đang phải “hiến thân” để đổi lấy tiền xe từ gã đàn ông xa lạ. Những người phụ nữ ấy luôn làm cho chúng ta bất ngờ, có khi là sự mạnh mẽ phi thường của họ, có khi lại là sự bao dung, chở che tựa như một bản năng. Cả hai nhân vật mặc dù đều còn nhiều khiếm khuyết, thế nhưng chúng ta biết, đằng sau những nổi loạn, những điều không hoàn hảo là tấm lòng vị tha luôn chan chứa tình yêu thương. Thế nhưng, sao thế gian khắc nghiệt với họ nhiều quá?

Đức Minh.