SAI LẦM TRONG "GIẢI THOÁT" KHUÔN MẪU GIỚI CỦA ĐIỆN ẢNH VIỆT

Xã hội ngày càng phát triển đòi hỏi những tư tưởng, lối sống văn minh hơn, đặc biệt là trong những quan niệm về giới. Trong đó, khuôn mẫu/định kiến giới luôn là một vấn đề nan giải cần được giải quyết cả trong nghệ thuật và xã hội.

Khuôn mẫu giới là gì?

Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ ngành Nhân học Phạm Quỳnh Phương (Viện Nghiên cứu Văn hóa): Khuôn mẫu giới là những kỳ vọng mà xã hội đặt ra cho người nam hoặc người nữ. Ví dụ, khuôn mẫu giới cho rằng đàn ông thường gắn với sự mạnh mẽ, ít nói, thậm chí được cho phép buông thả, trong khi phụ nữ giàu sức hy sinh, thường trong trẻo, giàu cảm xúc và yêu thiên nhiên. Dù Việt Nam đã được các tổ chức quốc tế đánh giá là 1 trong số các quốc gia xóa bỏ khoảng cách giới nhanh nhất trong 20 năm qua, đặc biệt là sau 10 năm thực hiện Chiến lược bình đẳng giới, nhưng ở đất nước ta vẫn tồn tại nhiều khuôn mẫu giới cũng như định kiến giới, và điện ảnh cũng là một trong những “địa điểm” xuất hiện nhiều khuôn mẫu giới.

Khuôn mẫu giới chủ yếu tác động tiêu cực tới cơ hội phát triển, thăng tiến ở cả hai giới, đặc biệt là nữ giới. Những khuôn mẫu này gây ra không ít thiệt thòi về tinh thần, vật chất và còn là nguyên nhân tác động tới tình trạng bạo lực gia đình. Không chỉ tác động tới phái nữ, khuôn mẫu giới trong một số trường hợp cũng tác động tiêu cực đến nam giới như khuôn mẫu đàn ông phải luôn mạnh mẽ, lo công việc ngoài xã hội hay coi nghề làm giáo viên mầm non là nghề của phụ nữ; nghề làm hộ lý trong các bệnh viện là nghề của phụ nữ,…đã cản trở và thu hẹp khả năng lựa chọn nghề nghiệp của cả nam giới và phụ nữ.

Khuôn mẫu giới đã xuất hiện trong nền điện ảnh Việt như thế nào?

Nhà phê bình Lê Hồng Lâm từng nhận định những phim ở thời kỳ những năm 2000, khi xã hội đang chuyển giao giữa thời hậu chiến và đổi mới như “Đời cát”,“Trăng nơi đáy giếng”, đặc biệt là phim “Mùi đu đủ xanh”,“Mùa hè chiều thẳng đứng” của đạo diễn Việt kiều Trần Anh Hùng, đều mang đến hình ảnh người phụ nữ truyền thống theo đúng khuôn mẫu mà xã hội mong muốn: chăm chỉ, chịu đựng và nhẫn nhục, phải tìm đến sự nương tựa về tâm linh…

Một trường hợp thể hiện rõ ràng những khuôn mẫu nói trên là nhân vật bà chủ nhà đầy khoan dung, nhẫn nhịn và cam chịu trong phim “Mùi đu đủ xanh” được sản xuất năm 1993. Bà luôn là người gánh vác hết mọi việc trong gia đình, thậm chí cũng là người buôn bán nuôi sống cả nhà. Ngược lại, ông chồng thì chỉ biết chơi bời, có lúc còn lấy tiền tích góp của vợ bỏ đi và chỉ quay về khi đã hết tiền. Vậy nhưng người vợ chỉ biết nhẫn nhịn, không dám kêu ca; khi đau buồn chỉ lặng lẽ khóc thầm.

Cũng trong “Mùi đu đủ xanh”, nhân vật Mùi được miêu tả lúc còn nhỏ thì ngây thơ trong sáng; khi trưởng thành thì thùy mị nết na và đảm đang, giỏi chuyện bếp núc. Đặc biệt những điều này lại được bà cô giúp việc lâu năm tại gia đình chủ chỉ dạy, điều này vô hình chung lại mang tính “phục dịch”. Những thước phim gợi nhớ về truyền thống với khuôn mẫu áp vào người nữ “con gái phải giỏi chuyện bếp núc”, thể hiện sự ràng buộc và vai trò phục vụ nam giới của nữ giới.

Tiến sĩ Nguyễn Đức Thành, nguyên là Viện trưởng Viện nghiên cứu Kinh tế và Chính sách, cho rằng sự xuất hiện những khuôn mẫu giới trong nền điện ảnh Việt là do bị ảnh hưởng từ Nho giáo. Còn theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Phạm Quỳnh Phương, bất bình đẳng giới tại Việt Nam có nguyên nhân phức tạp hơn nhiều chứ không hoàn toàn do Nho giáo, bởi hệ tư tưởng, giáo lý này chủ yếu tác động vào tầng lớp trung lưu, chứ không ảnh hưởng nhiều tới tầng lớp bình dân như lâu nay chúng ta vẫn nhận định.

Lối "giải thoát" khuôn mẫu giới sai lệch...

Sau năm 2010, khi trục điện ảnh bắt đầu xoay chiều sang hướng giải trí, khuôn mẫu giới trong điện ảnh thay đổi tích cực hơn cho nữ giới nhưng lại vô tình xây dựng hình tượng nam giới ngày càng tiêu cực. Như ông Lê Hồng Lâm đánh giá: “Đối tượng của phim rạp chủ yếu là khán giả nữ ở độ tuổi 18-25 bởi khi đi theo cặp đôi nam-nữ, người nữ thường có quyền quyết định sẽ xem phim gì. Chính vì vậy, màu sắc về nữ giới trong phim có sự thay đổi, nhưng lại có phần quá lố khi khắc họa người nữ hoặc người nam với cách nhìn mới, thể hiện qua những phim ‘Chị chị em em,’ ‘Em chưa 18’ hay ‘Hai Phượng’, ‘Gái già lắm chiêu V’...”

Những bộ phim kể trên đều là những bộ phim nhận được nhiều sự ủng hộ và đạt được thành công lớn trên thị trường. Điểm chung đặc biệt nhất giữa những tác phẩm này là nhân vật nữ đóng vai trò chính, dẫn dắt và làm chủ cả bộ phim. Ngược lại, nhân vật nam lại bị xây dựng tồi tệ, xấu xa hoặc vô dụng. Một trường hợp rõ ràng nhất là bộ phim "Chị chị em em" (2019), một bộ phim đậm màu sắc Hollywood về cả nội dung, tình tiết lẫn nhân vật. Phim đạt thành công lớn về doanh thu nhưng vấp phải một điểm trừ lớn khi chà đạp lên một giới để đề cao giới còn lại. Điều này sẽ đưa lại những cảm xúc và góc nhìn lệch lạc cho khán giả, một sự tiêu cực không kém gì những định kiến giới về phụ nữ mà chúng ta đang cố gắng phá bỏ.

Hạ thấp nam giới là một phương thức xóa bỏ khuôn mẫu giới sai lầm

Việc hạ thấp các nhân vật nam trong phim không phải là cách kêu gọi bình đẳng giới đúng đắn và hiệu quả, lại càng không phải là phương cách gỡ bỏ những định kiến giới cho phụ nữ Việt. Dường như mọi người, mà ở đây là các nhà làm phim, đang cố gắng trở nên tiến bộ một cách sai lệch. Điều điện ảnh Việt đang thiếu và cần khắc phục là những bộ phim với dàn nhân vật đa chiều, có cả mặt xấu và cả mặt tốt.

Đã xuất hiện những bộ phim văn minh hơn...

Bên cạnh những bộ phim với những tư tưởng có phần cực đoan, nền điện ảnh Việt vẫn sở hữu những bộ phim với nhân vật và tư tưởng văn minh như “Chàng vợ của em” (2018) hay “Bố già” (2021), những bộ phim “đã đưa con người về đời thường, mô tả họ với đúng bản ngã và mong muốn cá nhân”, theo ông Lê Hồng Minh.

Trong “Chàng vợ của em” của đạo diễn Charlie Nguyễn, các nhân vật được đặt vào đúng mong muốn và bản sắc của họ: nhân vật nam thích nấu nướng, hòa đồng và yêu thích việc chăm sóc cho người khác; trong khi nhân vật nữ tự tin theo đuổi tham vọng trong sự nghiệp riêng của mình.

Nam chính mê nấu nướng nhưng không yếu đuối

Tương tự trong bộ phim “Bố già” của đạo diễn Vũ Ngọc Đãng, nhân vật Bố già gây ấn tượng với hình ảnh người cha vừa làm bố vừa làm mẹ, tính cách có phần yếu đuối, ủy mị… nhưng chính tính cách ấy đã khiến khán giả đồng cảm với nhân vật hơn. Nam diễn viên Trấn Thành, người đóng vai chính, cũng cho rằng đây là một trong những yếu tố quan trọng nhất giúp phim đạt thành công 400 tỷ đồng vang dội. Tuy nhiên, đây mới chỉ là một vài hiện tượng ít ỏi so với một nền công nghiệp đang phát triển.

“Bố già” đạt doanh thu cao nhất lịch sử nền điện ảnh Việt

Dẫu vậy, doanh thu cùng sự thành công của hai tác phẩm trên chính là minh chứng cho thấy khán giả ngày càng có nhiều hiểu biết về vấn đề giới và thẩm mỹ nghệ thuật ngày càng tăng. Điều này đòi hỏi các nhà làm phim phải có kiến thức vững vàng về giới, đặc biệt cần được trang bị ngay từ môi trường đào tạo.

Lin Chan.

Bài viết có tham khảo từ nguồn www.vietnamplus.vn/khuon-mau-nu-gioi-o-phim-viet-con-cuc-doan-va-chua-du-su-giai-thoat/705609.amp