Nhật ký nhà văn của Dos..: "Vấn đê phương Đông" sự xác lập sứ mệnh nước Nga trong tương quan Âu - Á

NHẬT KÝ NHÀ VĂN CỦA F.DOSTOEVSKY: “VẤN ĐỀ PHƯƠNG ĐÔNG” VÀ SỰ XÁC LẬP SỨ MỆNH NƯỚC NGA TRONG TƯƠNG QUAN ÂU – Á

F.Dostoevsky’s A Writer's Diary: “Oriental Issues” and the Establishment of Russia's Mission in the Eurasian Relationship

TS. Nguyễn Thị Thu Thủy

Khoa Văn học, ĐHKHXH&NV, ĐHQGHN

Tóm tắt:

Nhật ký nhà văn là tác phẩm chính luận văn học-triết học đặc sắc của F.Dostoevsky, cũng là hiện tượng độc đáo trong lịch sử báo chí Nga và thế giới, bởi công trình này xuất hiện dưới dạng tạp chí thường kỳ hàng tháng nhưng chỉ do một mình nhà văn đảm nhiệm viết bài. Ấn phẩm có tổng số 231 mục bài in trong các năm 1873, 1876-1877, 1880-1881 thuộc nhiều thể loại như bút ký, hồi ký, phê bình, bình luận, truyện ngắn, truyện vừa và theo nhiều chủ đề khác nhau bám sát đời sống chính trị-xã hội Nga. Bài viết này quan tâm và khai thác một trong các chủ đề trọng tâm của Nhật ký nhà văn, đó là cách nhìn của Dostoevsky về “vấn đề phương Đông” và vai trò của nước Nga trong tam giác quan hệ châu Âu – Nga – châu Á, hướng tới làm sáng tỏ một số ý niệm trong Đông phương luận Nga.

Từ khóa: F.Dostoevsky, Nhật ký nhà văn, “vấn đề phương Đông”, Đông phương luận Nga, chủ nghĩa Á-Âu.

Abstract:

A Writer's Diary is a special literary-philosophical journalistic work of F.Dostoevsky, and also an unique phenomenon in Russian and the world’s press history, which appeared in the form of monthly periodical journal but was written by the writer alone. This publication has a total of 231 articles in 1873, 1876-1877, 1880-1881, belonging to many genres such as memoir, essay, criticism, commentary, short stories, and on many different topics of the political and social life of Russia. The present paper examines one of the central themes of A Writer's Diary, which is Dostoevsky's view on “the oriental issues” and the role of Russia in the “Europe – Russia – Asia” triangle relationship, thereby clarifying some conceptual points of Russian Orientalism.

Key words: F.Dostoevsky, A Writer’s Diary, “Oriental Issues”, Russian Orientalism, Eurasianism.

1.Dẫn nhập:

Thế kỷ XIX là thời gian diễn ra nhiều tranh luận sôi nổi trong đời sống xã hội Nga xoay quanh việc lựa chọn một mô hình phát triển phù hợp cho đất nước: theo phương Tây hay theo phương Đông? Châu Âu hay châu Á? Vấn đề này không phải ngẫu nhiên được đặt ra. Trước hết, nó gắn với vị trí lãnh thổ của nước Nga. N.Berdyaev trong Tư tưởng Nga từng viết: “Sự mâu thuẫn và phức tạp của tâm hồn Nga, có lẽ, gắn với việc nước Nga là nơi va chạm và tương tác của hai dòng lịch sử thế giới – phương Đông và phương Tây. Dân tộc Nga không thuần túy là một dân tộc châu Âu và không thuần túy là một dân tộc châu Á. Nước Nga là cả một phần trái đất, một Á-Âu rộng lớn, nó nối kết hai thế giới. Và luôn thế, trong tâm hồn Nga, hai bản nguyên Á, Âu cứ tranh đấu cùng nhau” [2, tr.30]. Thảo luận về con đường phát triển của nước Nga, tiếng nói của giới trí thức có giá trị ảnh hưởng không nhỏ. F.Dostoevsky là một trong nhiều nhà văn tích cực tìm kiếm lời giải cho điều này, bàn luận về nó không chỉ thông qua nhân vật trong tác phẩm, mà trực tiếp hơn cả là qua các phát ngôn chính luận. Nhật ký nhà văn là một diễn đàn dành cho điều ấy.

Nhật ký nhà văn là công trình chính luận văn học-triết học của Dostoevsky được in hàng tháng dưới dạng một chuyên mục riêng trên tạp chí Người công dân năm 1873, khi Dostoevsky được mời làm tổng biên tập cho tạp chí này. Nhà văn vui mừng xem đây là kênh giao lưu trực tiếp và sinh động với bạn đọc, điều ông mơ ước đã lâu. Trong số đầu tiên, Dostoevsky tuyên bố: “Tôi sẽ tự nói chuyện với chính mình qua hình thức nhật ký này […] Nói về điều gì ư? Về tất cả những gì làm tôi kinh ngạc hay suy ngẫm”. Sau khi Dostoevsky rời tạp chí Người công dân năm 1874, trong vài năm, việc xuất bản Nhật ký nhà văn bị gián đoạn; đến năm 1876 - 1877, 1880 – 1881 nhà văn cho in tác phẩm trở lại dưới dạng một ấn phẩm độc lập theo mô hình tạp chí, nhưng chỉ do mình ông viết bài. Ngoài các bài chính luận nghệ thuật, Dostoevsky còn đưa vào Nhật ký nhà văn một số truyện ngắn, truyện vừa như Chú bé hài đồng bên cây thông Đức Chúa, Cô gái nhu mì, Lão nông Marei, Giấc mơ của kẻ nực cười, Bobok. Nhật ký nhà văn được bố cục theo năm (1873, 1876, 1877, 1880, 1881), mỗi năm chia thành các tháng, mỗi tháng gồm từ 1 đến 4 chương, mỗi chương có từ 1 đến 5 bài với các tiêu đề khác nhau, tổng số gồm 231 bài (bao gồm cả truyện), các chương năm 1881 được in sau khi nhà văn qua đời. Nội dung Nhật ký nhà văn bao quát nhiều sự kiện của đời sống chính trị, xã hội, văn hóa và văn học Nga, hướng tới mục đích chính, như Dostoevsky xác nhận, là “bằng khả năng có thể, cắt nghĩa tư tưởng về tính tự chủ dân tộc của chúng ta trên phương diện tinh thần và chỉ ra một góc nhìn theo quan điểm dân tộc và nhân dân đối với các sự kiện chính trị” [6; tr.403]. Bài viết tập trung khai thác một trong các chủ đề trọng tâm của Nhật ký nhà văn, đó là quan điểm đối thoại của Dostoevsky về “vấn đề phương Đông” và vai trò, số phận, sứ mệnh của nước Nga trong tam giác quan hệ châu Âu – Nga – châu Á, hướng tới làm sáng tỏ một số ý niệm căn bản của Đông phương luận Nga so với Đông phương luận phương Tây.

2.“Vấn đề phương Đông” trong diễn ngôn Đông phương luận Nga và những phát biểu của Dostoevsky trong Nhật ký nhà văn

Cụm từ “vấn đề phương Đông” là một diễn đạt ước lệ chỉ chính sách đối với phương Đông được dùng lần đầu tại Đai hội Verona năm 1822 của Liên minh Thần thánh và sau đó được sử dụng trong ngoại giao và các tài liệu lịch sử ở Nga và châu Âu thế kỷ XIX. Tuy nhiên bản chất của vấn đề phương Đông không phải đến thế kỷ XIX mới được nhìn nhận trong đời sống chính trị nước Nga, mà có từ trước đó hàng trăm năm. Từ thời Sa hoàng Ivan IV (Ivan Hung bạo), Nga đã khởi động các chiến dịch chiếm lĩnh vùng Ural và châu thổ sông Volga, tức mở rộng ranh giới phía Đông của đất Nga. Đến thời Pyotr I nước Nga không ít lần tham gia giải quyết vấn đề phương Đông thông qua các cuộc hành binh tới Prut (Moldova) trong chiến tranh Nga-Thổ năm 1710-1713, mở rộng lãnh thổ vùng Đông Kavkaz xuống phía Nam trong các cuộc chiến Nga-Ba Tư. Từ cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX vấn đề phương Đông mới thực sự trở nên căng thẳng trên bình diện quốc tế, xuất phát từ những xung đột giữa Nga và một số nước châu Âu trong việc tranh giành ảnh hưởng ở vùng Cận Đông trước tình thế đế quốc Ottoman suy yếu và cuộc đấu tranh giải phóng của các dân tộc trên bán đảo Balcan dâng cao. “Vấn đề phương Đông” lúc này được hiểu là “tổ hợp phức tạp các quan hệ qua lại và mâu thuẫn bề sâu giữa các cường quốc lớn, giữa các vùng lãnh thổ châu Á, Phi, Âu, cũng như các vịnh, nằm dưới quyền kiểm soát của Đế quốc Ottoman. Nội dung chính sách phương Đông của châu Âu thiết lập mối quan hệ thống trị thuộc địa với các dân tộc Á, Phi”. [4; tr.112]

Ở đây, chúng tôi giải thích thêm về nội hàm khái niệm “phương Đông”. Khái niệm này trong Đông phương luận Nga được hiểu khác hơn so với trong Đông phương luận phương Tây theo nghĩa E.Said diễn giải trong cuốn sách năm 1978 của ông. E.Said viết: “[…] nói đến Đông phương luận tức là chủ yếu – tuy không phải hoàn toàn – nói về một hoạt động văn hóa của phương Tây (Anh, Pháp và Mỹ), một dự án mà phạm vi của nó, giống như trí tưởng tượng vậy, bao gồm những khu vực và lĩnh vực rất khác nhau: toàn bộ Ấn Độ, miền Đông Địa Trung Hải, các văn bản Kinh Thánh và các vùng đất trong Kinh Thánh […] Quan hệ giữa phương Tây và phương Đông là mối quan hệ sức mạnh và quyền lực, quan hệ về thống trị” [13, tr.33]. Do Said chỉ giới hạn bản thân trong việc phân tích các tác phẩm của các nhà Đông phương học Pháp, Anh và Mỹ, nên với cách xác định phương Đông và quan hệ phương Tây – phương Đông như trên, nước Nga khó tìm được cho mình một chỗ đứng thích hợp, dù vẫn được Said xếp “về phía” phương Đông, bên cạnh phương Đông truyền thống [13, tr.61]. Về phần mình, từ khi Pyotr Đệ Nhất mở cho nước Nga “ô cửa sổ nhìn sang phương Tây”, thì với các cuộc chinh phục Kavkaz, Siberia, nước Nga đồng thời cũng mở cho mình một “ô cửa sổ” khác nhìn sang phương Đông Hồi giáo. Và như thế, nước Nga thế kỷ XIX với phần lãnh thổ trung tâm nằm ở phía Bắc dãy Kavkaz có một phương Đông riêng, một cái Khác nằm cả bên trong lẫn bên ngoài: “phương Đông” “trong nhà” là các lãnh thổ thuộc địa nằm ở phía Nam, phía Đông, được coi là ngoại vi Đế quốc Nga (Cryme, Kavkaz, Siberia, Viễn Đông, Alaska, Trung Á), là đối tượng của sự bành trướng của Đế quốc Nga, và phương Đông “bên ngoài” là các nước mà Đế quốc Nga giữ mối quan tâm trong truyền thống như các nước thuộc thế giới Ả Rập, Ngoại Kavkaz, Trung Quốc, Ấn Độ. Cục diện lưỡng phân (dichotomy) giữa 2 cực Đông – Tây trong Đông phương luận phương Tây được thay thế trong Đông phương luận Nga (Russian Orientalism) bằng tam giác “phương Tây/châu Âu – Nga – phương Đông/châu Á (Hồi giáo)”, trong đó quan hệ đối với phương Tây của Nga suốt thế kỷ XIX luôn ở thế vừa tiếp nhận, vừa kháng cự, còn quan hệ với phương Đông là dựa trên tinh thần khai hóa và bảo trợ. Theo V.Bobrovnikov, “trong địa lý tưởng tượng của phương Đông thuộc địa, Nga xuất hiện cùng lúc trên hai bình diện. Một mặt, nó là khách thể của trí tưởng tượng Đông phương hóa, phô bày cho người châu Âu những đặc điểm tồi tệ nhất của chế độ chuyên chế phương Đông, chế độ nô lệ, sự thoái hóa, một mối đe dọa đối với "thế giới tự do" của phương Tây và tất nhiên cả chất kỳ lạ ngoại lai phương Đông nữa […] Mặt khác, Đế quốc Nga lại là một trong những cường quốc thuộc địa châu Âu với những nghiên cứu về phương Đông tầm cỡ thế giới, mà những đóng góp của chúng cho Đông phương luận phương Tây chỉ mới bắt đầu được nghiên cứu”. [3, tr.229]. Tuy nhiên, các nghiên cứu Đông phương học của Nga nói chung không thiên về đề cao tính ưu việt của tư duy đế quốc, cho thấy, từ trong tiềm thức, nước Nga nhận ra mối liên hệ lịch sử chặt chẽ của mình với phương Đông (Vostok). Thuật ngữ “nghiên cứu phương Đông” (востоковедение) ở Nga không mang ý nghĩa tiêu cực (hiểu theo nghĩa là thể hiện sức mạnh và quyền lực) như thuật ngữ' “Orientalism” của phương Tây [1; tr.5].

Vào nửa sau thế kỷ XIX, tức thời điểm Dostoevsky viết Nhật ký nhà văn, theo E.Volkova [4], vấn đề phương Đông ở Nga liên quan đến 6 nội dung: 1. Giải phóng các dân tộc Slav (phần lớn theo Chính thống giáo) trên bán đảo Balcan khỏi thống trị của Đế quốc Ottoman; 2. Tăng cường ảnh hưởng của Nga ở vùng Cận Đông và thiết lập quyền kiểm soát của Nga ở vịnh Bosphorus và Dardanelli; 3. Giải quyết vấn đề phương Đông liên đới tới các cường quốc châu Âu trong phân chia di sản của người Thổ; 4. Chấm dứt chiến tranh Kavkaz dai dẳng 46 năm (Dostoevsky quan tâm nhiều tới vấn đề phương Đông Hồi giáo ở vùng Kavkaz); 5. Đẩy mạnh chinh phục lãnh thổ Viễn Đông giáp với Mãn Châu Lý; 6. Các hoạt động của Nga ở Siberia, đặc biệt phần giáp ranh Trung Quốc[ Chủ đề về Trung Quốc liên quan đến các vấn đề Siberia được thảo luận sôi nổi trong khoảng thời gian Dostoevsky ở Semipalatinsk, điển hình là vụ người Trung Quốc đốt khu thương điếm Nga ở Tháp Thành (Tân Cương). Semipalatinsk nằm chính ở nút giao giữa Nga, Trung Quốc và vùng Trung Á, và quan trọng hơn, trong diễn ngôn đế quốc của Nga những năm 1850 – 1870 Siberia là vùng tiền tiêu trên con đường chinh phục Trung Á và tăng cường ảnh hưởng của Nga lên toàn bộ phương Đông từ Trung Quốc tới Ấn Độ.].

Ý niệm về “phương Đông” bắt đầu xuất hiện rõ nét như một phạm trù địa chính trị quan trọng trong tư duy sáng tạo của Dostoevsky vào giai đoạn nhà văn chịu án 4 năm lưu đày ở Omsk[ Omsk là thành phố nằm ở Tây Nam Siberia.] (1850 – 1854) và tiếp đó là 5 năm phục vụ ở Trung đoàn Siberia số 7 ở Semipalatinsk[ Semipalatinsk là thành phố nằm phía Đông Kazakhstan] (1854-1859). Chính ở đây, trong cảnh quan và môi trường khí hậu xa lạ, Dostoevsky lần đầu tiếp xúc lâu và gần với thế giới phương Đông Hồi giáo, đặc biệt kết giao thân thiết cùng Chokan Valikhnov, một sĩ quan Kazakh, nhà sử học, du hành gia, nhà Đông phương học, người từng thực hiện nhiều chuyến thám hiểm khắp vùng Trung Á và Trung Quốc, cung cấp nhiều tư liệu, quà tặng phương Đông cho Dostoevsky. Chính từ thời gian này Dostoevsky bắt đầu bị cuốn vào diễn ngôn Đông phương luận Nga, không chỉ với tư cách nhà văn, nhà tư tưởng, mà còn như một người am tường về văn minh, văn hóa phương Tây (châu Âu), Nga và phương Đông. Giai đoạn Semipalatinsk có ý nghĩa quan trọng đối với sự hình thành những tư tưởng mang màu sắc đế quốc của Dostoevsky sau này (tức những năm 1870-1880 trong Nhật ký nhà văn); ông bắt đầu quan sát các diễn biến quan hệ giữa Nga và phương Đông từ góc độ xem xét quyền lợi và số phận của Chính thống giáo và Đế quốc Nga. Về điều này, Dostoevsky không có các tác phẩm với chủ đề phương Đông chuyên biệt giống các nhà văn khác thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX như Zhukovsky, Pushkin, Marlinsky, Lermontov, L.Tolstoy, Esenin, Blok, Bunin,…; hình ảnh phương Đông chỉ hiện diện đây đó trong các sáng tác của ông (ví dụ, hai giấc mơ của Rascolnikov trong Tội ác và hình phạt đều liên quan đến châu Á), nhưng nhà văn lại phát biểu rất nhiều về phương Đông và phương Tây trong các bài viết chính luận, như trường hợp Nhật ký nhà văn. Mối bận tâm của Dostoevsky đến phương Đông trong Nhật ký nhà văn phản ánh cấu trúc tư duy nghệ thuật với sự hiện diện các yếu tố của Đông phương luận Nga trên nền các thực hành diễn ngôn đế quốc của phương Tây và Nga, dựa trên một hình dung triết hoc về việc thế giới được phân chia tưởng tượng thành phương Tây, Nga và phương Đông.

Trong Nhật ký nhà văn, Dostoevsky phát biểu rất kiên quyết về vấn đề phương Đông. Ông cho rằng đây là vấn đề mang tính lịch sử của nước Nga và nước Nga phải giải quyết nó bằng được:

“Vấn đề phương Đông (bao gồm cả vấn đề Slav trong đó) hoàn toàn không phải do những người Sùng Slav[ Sùng Slav (cлавянофильство) là trào lưu tư tưởng xã hội-triết học Nga những năm 1840-1860 thế kỷ XIX chủ trương thống nhất hòa hợp về văn hóa và chính trị các dân tộc Slav dưới sự dân dắt của nước Nga và ngọn cờ Chính thống giáo. Các nhà tư tưởng của phái này chỉ ra vai trò cứu thế của Chính thống giáo như là tín ngưỡng Thiên chúa duy nhất chân xác, thậm chí tổ chức nhà nước cũng phải thấm nhuần tinh thần Chính thống giáo, lý ​​tưởng hóa những khởi nguyên tôn giáo, xã hội và văn hóa của nước Nga Kiev, nước Nga Moskva, tức nước Nga trước thời cải cách của Pyotr I (chú thích của NTTT).] nghĩ ra, và nó cũng không phải do ai phát minh ra, mà tự nó được sinh ra, và đã rất lâu rồi – từ trước khi có trào lưu Sùng Slav, trước cả chúng ta, trước cả các bạn, trước cả Pyotr Đại đế và Đế chế Nga. Nó được sinh ra trong cuộc hợp quần đầu tiên của bộ tộc Đại Nga thành một quốc gia Nga duy nhất, tức là cùng với vương quốc Moskva. Vấn đề phương Đông là tư tưởng ban đầu của vương quốc Moskva, mà Pyotr Đại đế đã công nhận ở mức độ cao nhất và khi rời Moskva, ông mang theo nó tới Peterburg. Pyotr hiểu ở mức độ cao nhất mối liên hệ hữu cơ của nó với nhà nước Nga và với tâm hồn Nga. Đó là lý do tại sao tư tưởng này không những không chết ở Peterburg, mà còn được tất cả những người kế vị của Pyotr trực tiếp công nhận như một trọng trách của Nga. Đó là lý do không thể vứt bỏ và thay đổi nó. Từ bỏ tư tưởng Slav và bác bỏ mà không giải quyết vấn đề về số phận của Cơ đốc giáo phương Đông (đây chính là bản chất của vấn đề phương Đông) cũng giống như việc phá vỡ và đập tan toàn bộ nước Nga”. [7, tr.294-295].

Bản chất của vấn đề phương Đông, theo Dostoevsky, chính là vấn đề số phận Chính thống giáo, chứ không chỉ là vấn đề chính trị bề mặt, không chỉ là sự tranh giành quyền kiểm soát các khách thể cụ thể nào đó:

“Không phải chỉ một hải cảng hoa lệ, không phải chỉ một con đường ra biển và đại dương gắn chặt nước Nga với việc giải quyết số phận của vấn đề định mệnh này, và thậm chí không phải cả sự thống nhất và hồi sinh của người Slav ... Nhiệm vụ của chúng ta còn sâu hơn, sâu hơn vô cùng. Chúng ta, nước Nga, thực sự cần thiết và không thể không cần đối với toàn bộ Chính thống giáo phương Đông, và cho toàn bộ số phận của Chính thống giáo trong tương lai trên trái đất, vì sự thống nhất của nó” [7; tr.85] , “Vấn đề phương Đông là gì? Vấn đề phương Đông về bản chất là sự giải quyết số phận Chính thống giáo. Số phận Chính thống giáo hòa với sứ mệnh nước Nga”. [7; tr.362].

Dostoevsky nhìn thấy ở việc giải quyết vấn đề này số phận tương lai của nước Nga, cũng là động thái định vị bản sắc dân tộc của nước Nga trước châu Âu:

“[…] vấn đề phương Đông đáng sợ này gần như là toàn bộ số phận của chúng ta trong tương lai. Nó chứa đựng tất cả các nhiệm vụ của chúng ta và quan trọng nhất là lối thoát duy nhất của chúng ta để bước vào lịch sử. Nó chứa đựng sự va chạm cuối cùng của chúng ta với châu Âu, cũng là sự thống nhất cuối cùng của chúng ta với nó, nhưng lần này là dựa trên những nguyên tắc mới, mạnh mẽ và hiệu quả”. [7; tr.85].

Dostoevsky khẳng định, trong giải quyết vấn đề phương Đông, việc thu phục Constantinople có ý nghĩa quan trọng vì nó là tiền đồn của thế giới Slav ở phương Đông:

“Constantinople là trung tâm của thế giới phương Đông, còn trung tâm tinh thần của thế giới phương Đông và đầu não của nó là nước Nga” [7; tr.361], “[…] , Nói tóm lại, dù các hiệp định và đàm phán ngoại giao ở châu Âu có kết thúc thế nào, thì sớm hay muộn, Constantinople phải là của chúng ta, dù là phải chờ đến thế kỷ tới! Người Nga chúng ta phải luôn ghi nhớ điều này, tất cả - không gì lay chuyển. Đây là điều tôi muốn tuyên bố, đặc biệt là vào thời điểm này ở châu Âu”. [7, tr.85].

Nhà văn mong muốn nhận thức về phương Đông, về vấn đề phương Đông như trên phải được lan tỏa tới toàn bộ nhân dân, bởi:

“Cái nhìn đối với vấn đề phương Đông phải có một hình hài rõ nét hơn đối với tất cả chúng ta. Nước Nga hùng mạnh bởi nhân dân của mình và tinh thần của họ, chứ không chỉ mỗi về học vấn […] Một khi nhân dân hiểu vấn đề Slav, hay vấn đề phương Đông nói chung chỉ trong ý nghĩa số phận Chính thống giáo, thì từ đây rõ ràng là câu chuyện không còn là ngẫu nhiên, nhất thời và mang màu sắc chính trị bề ngoài, mà nó liên quan tới cái bản chất nhất của nhân dân Nga, nghĩa là đây là cái vĩnh cửu, cái thường trực, đến tận cùng của giải pháp. Nước Nga đã không thể chối bỏ chuyển động sang phương Đông trong nghĩa này nữa, và không thể thay đổi nó, bởi như vậy sẽ là chối bỏ chính bản thân mình”. [6, tr.404-405]

Có thể hiểu, bằng phát biểu này, Dostoevsky xác nhận “chất phương Đông” như là một thành tố “thường trực” của bản sắc dân tộc Nga.

3.Nhật ký nhà văn và quan niệm của Dostoevsky về sứ mệnh nước Nga trong tương quan Âu – Á

3.1.Nước Nga và châu Âu: tiếp nhận và kháng cự

Trong bối cảnh gần như suốt thế kỷ XIX Nga và các nước lớn châu Âu cùng đối mặt với vấn đề phương Đông, việc nhận thức những ảnh hưởng và tác động của văn minh châu Âu đối với nước Nga một lần nữa trở nên cần thiết để xác lập con đường phát triển trong tương lai. Trong Nhật ký nhà văn, Dostoevsky nói rất nhiều về điều này, và ở đây, thái độ của ông khá mâu thuẫn.

Một mặt, ông thừa nhận những ưu việt không thể chối cãi, những tác động tích cực của châu Âu trong việc “khai hóa” nước Nga. Điều quan trọng nhất mà cuộc cải cách “Âu hóa” của Pyotr Đại đế mang lại - đó là nước Nga đã trở nên mạnh hơn trước, đã góp mặt trên bản đồ châu Âu, “đã có học vấn, và cơ bản là – đã nhận ra sức mạnh của mình, và trên thực tế đã trở nên hùng mạnh, thậm chí đã biết bản thân có thể mạnh hơn tất cả trên phương diện nào” [6, tr.209], “chúng ta nhận ra sứ mệnh toàn thế giới của mình, nhận ra cá nhân và vai trò của mình đối với nhân loại, và không thể không nhận ra rằng mục đích và vai trò này không giống với các dân tộc khác, vì ở đó mỗi cá nhân của dân tộc chỉ sống cho riêng mình và vì chính mình, còn chúng ta […] sẽ trở thành đầy tớ cho tất cả, vì mục tiêu hòa giải phổ quát […] Ai muốn đứng cao hơn trong vương quốc của Chúa - hãy trở thành tôi tớ cho nhân quần. Đây là cách tôi hiểu sứ mệnh của người Nga trong hình hài lý tưởng của nó”. [6, tr.207]

Có nghĩa là, nhờ châu Âu mà người Nga tự ý thức được về giá trị của chính mình hơn trước, và sự tự tin này, theo Dostoevsky là vô cùng quan trọng. Nhân vật Versilov, một “lãng tử Nga” điển hình, trong Đầu xanh tuổi trẻ, đã nói với Arcady Dolgoruky những lời có lẽ rất gần gũi với chính tác giả trong tình yêu đối với châu Âu: “Người Nga yêu quý cả châu Âu như yêu nước Nga: mỗi viên gạch ở đó đều đáng yêu, đáng quý. Châu Âu cũng là Tổ quốc của chúng ta, cũng như nước Nga”. [11, tr.445]

Nhưng cũng vì nước Nga đã ý thức được sức mạnh và giá trị của mình, nước Nga cũng đồng thời nhìn thấy nhiều mặt trái của xã hội phương Tây và không chấp nhận thái độ coi thường của châu Âu đối với mình.

Tháng 6 năm 1862 Dostoevsky có chuyến sang châu Âu lần đầu tiên, những trải nghiệm của mình được ông ghi lại trong Bút ký mùa đông về những ấn tượng mùa hạ mà theo lời ông là để “lý giải xem châu Âu đã tác động ra sao đến nước Nga bằng nền văn minh của mình và người Nga đã được khai hóa văn minh đến chừng nào” [10, tr.6-7]. Tác phẩm chính luận sắc sảo này là sự phê phán của Dostoevsky với văn minh châu Âu, đồng thời là suy ngẫm của ông về thái độ sùng phương Tây của người Nga, là kêu gọi thức tỉnh sự tự ý thức Nga, từ bỏ bắt chước và ngưỡng vọng châu Âu theo lối nô lệ. Không che giấu sự mỉa mai, ông nhận xét về tầng lớp Âu hóa ở Nga: “Có thể mọi thứ xung quanh chúng ta vẫn không đẹp lắm; nhưng bản thân chúng ta rất đẹp, rất văn minh và là người châu Âu đến độ ngay cả dân chúng cũng thấy buồn nôn khi nhìn chúng ta”. [10, tr.58].

Trong khi đó, nước Nga luôn bị châu Âu coi là “một dân tộc hạng nhì”, hay hạng ba [11, tr.55], “cơ bản là tất cả mọi người ở châu Âu đều nhìn chúng ta với ánh mắt chế giễu, ngay cả những người Nga được thừa nhận là thông minh nhất ở châu Âu cũng vẫn nhận lại thái độ ngạo mạn như vậy. Kể cả việc di cư khỏi Nga, tức là di cư chính trị và từ bỏ hoàn toàn nước Nga, cũng không cứu vãn họ khỏi thái độ trịnh thượng cao ngạo ấy. Người châu Âu không muốn nhận chúng ta là người dân tộc họ, không vì bất cứ điều gì […] Và chúng ta càng coi thường quốc tịch của mình để làm hài lòng họ, họ càng coi thường chính chúng ta”. [7, tr.25].

Nhờ châu Âu, người Nga có thể trở nên văn minh hơn, nhưng lại đánh mất đi sợi dây kết nối với nhân dân. Ngay từ năm 1862, trong bài báo Hai phe phái lý luận Dostoevsky đã nói về sự xuất hiện một tầng lớp Âu hóa mới – đó là quý tộc Nga – tách khỏi văn hóa dân tộc và điều này xác định tình trạng đổ vỡ của văn minh trong nước. Cải cách của Pyotr I tạo ra “một xã hội thường trực phản bội lại quyền lợi của dân chúng, nó hoàn toàn không có tiếng nói với quần chúng, hơn thế, còn trở nên thù nghịch với họ. Và cần rất nhiều thời gian và công sức để rốt cuộc trong bộ phận ưu tú của xã hội bị tách khỏi cội rễ này bừng tỉnh ý thức về nhân dân, về sự phát triển của nhân dân, thức tỉnh nhận thức về sự cần thiết nắm bắt nhu cầu của nhân dân và xích lại gần họ”. [5, tr.222].

Trong Nhật ký nhà văn, ông nhấn mạnh lần nữa, rằng quý tộc Nga (“chúng ta”) “rất hãnh diện khi khoác một chiếc áo choàng Pháp, hông đeo một thanh kiếm châu Âu và bắt đầu coi thường đồng bào nghèo khó”, họ “không chỉ không coi tính cách nhân dân Nga là gì cả, mà còn không cho rằng nhân dân cũng có tính cách. Chúng ta quên hẳn và tin tưởng với một vẻ bình thản độc đoán (không thèm cả đặt câu hỏi) rằng nhân dân ấy sẽ làm bất cứ thứ gì chúng ta nói, mà thực chất là ra lệnh” [7, tr.25], “tin tưởng một cách mù quáng và trung thành” vào châu Âu đến mức “người châu Âu khi thấy chúng ta, những người xa lạ, những kẻ đột nhập, cũng phải ngạc nhiên trước đức tin nhiệt thành này của chúng ta, nhất là kể từ khi, than ôi, chính họ bắt đầu mất dần niềm tin vào chính mình”. [7, tr.24].

Vậy, với Dostoevsky, điều cần làm là gì?

“Trước tiên và trước hết, phải trở thành một người Nga. Nếu tính nhân loại phổ quát là một ý tưởng dân tộc của nước Nga, thì trước hết mỗi người phải trở thành một người Nga, tức là trở thành chính mình, và sau đó từ bước đầu tiên mọi thứ sẽ thay đổi. Trở thành người Nga nghĩa là chấm dứt khinh rẻ nhân dân mình. Một khi người châu Âu thấy chúng ta bắt đầu tôn trọng dân tộc mình, quốc tịch mình, họ sẽ lập tức tôn trọng chính chúng ta. Quả đúng như vậy: chúng ta sẽ càng mạnh và tự chủ hơn! […] Khi ấy họ sẽ không quay khỏi chúng ta một cách kiêu kỳ, mà sẽ lắng nghe chúng ta. Trở thành chính mình, chúng ta rốt cuộc sẽ có gương mặt người, chứ không phải gương mặt khỉ. Chúng ta sẽ mang diện mạo của người tự do, chứ không phải của nô lệ, tôi đòi”. [7, tr.26].

Dostoevsky chủ trương người Nga cần trở về cội rễ của mình, với ý thức và niềm tin vào Thần -Nhân. Chân lý Kito giáo, theo ông, chỉ được lưu giữ ở Chính thống giáo Nga. Chủ nghĩa cội rễ (Почвенничество)[ Chủ nghĩa cội rễ (Почвенничество), với các đại diện như Apollon Grigorev, F. Dostoevsky và anh trai M.Dostoevsky, N.Strakhov, là trào lưu văn học, xã hội, triết học ở Nga những năm 1860 theo đuổi tư tưởng đưa tầng lớp có học lại gần với nhân dân, dựa trên “cội rễ” nhân dân, “cội rễ” dân tộc và nền tảng đạo đức-tôn giáo. Trào lưu này được đánh giá là tiếp thu những điểm tiến bộ của hai trào lưu Sùng Slav và Sùng phương Tây.] của Dostoevsky, nếu không phải là một tổng hợp, thì đó là một điểm hội tụ của các thái cực, của tư tưởng Sùng Slav và Sùng phương Tây[ Trào lưu Sùng phương Tây (Западничество) là trào lưu tư tưởng xã hội-triết học hình thành nhưng năm 1830 – 1850 ở Nga, chủ trương bãi bỏ chế độ nông nô và phát triển nước Nga theo con đường Tây Âu. ]. Các học giả theo chủ nghĩa Á-Âu[ Chủ nghĩa Á-Âu là trào lưu địa chính trị đầu thế kỷ XX do các học giả Nga hải ngoại khởi xướng (N.Trubetskoy, P.Savitsky, L.Karsavin, N.Alekseev, D.Svyatopolk-Mirsky), đề xuất mô hình phát triển riêng biệt của nước Nga xuất phát từ vị trí đặc biệt của nó trong không gian địa lý, lịch sử và văn hóa thế giới.] sau này coi Dostoevsky là “người mở đường” cho trào lưu tư tưởng của họ, rất cổ vũ luận điểm của nhà văn cho rằng con người Nga cần phải “xua đi nỗi e ngại kiểu tôi đòi, rằng ở châu Âu người ta sẽ gọi chúng ta là những kẻ châu Á hoang dã. Nỗi xấu hổ mà châu Âu sẽ coi chúng ta là người châu Á đã ám ảnh chúng ta trong gần hai thế kỷ. Nhưng đặc biệt là sự xấu hổ này đã gia tăng trong chúng ta vào thế kỷ 19 hiện nay và gần như đã đạt đến mức độ kinh hoàng ... Sự xấu hổ sai lầm này của chúng ta, cách nhìn nhận sai lầm về bản thân chỉ duy nhất là người châu Âu, chứ không phải người châu Á (người mà chúng ta chưa bao giờ thôi là) đã khiến chúng ta phải trả giá đắt, rất đắt trong suốt hai thế kỷ, chúng ta đã trả giá cho nó bằng sự đánh mất độc lập tinh thần của mình, bằng chính sách theo kiểu châu Âu không thành công của mình, và cuối cùng, bằng tiền, bằng số tiền, mà Chúa biết chúng ta đã mất biết bao nhiêu để chứng minh với châu Âu rằng chúng ta cũng là người châu Âu, mà không phải người châu Á” [9, tr.505]. Các nhà Á-Âu cho rằng nước Nga cần vượt qua phức cảm “chủ nghĩa tỉnh lỵ” trong quan hệ với “mẫu quốc” châu Âu; giống với Dostoevsky, họ “không muốn nhìn nước Nga như một tỉnh lỵ văn hóa của châu Âu, lặp lại một cách chậm chạp phần đuôi của nó” [14, tr.133]

Trong số các tác giả Nga, Dostoevsky đánh giá A.Pushkin là nhà thơ dân tộc chưa từng có trước đó trong văn học Nga. Trong bài viết về Pushkin năm 1881, Dostoevsky nhận xét về Oneghin và Tachyana, rằng Tachyana là “kiểu người chắc chắn, đứng vững vàng trên cội rễ của mình” [8, tr.430], cô rõ ràng là nhân vật nữ lý tưởng của Dostoevsky, trong khi Oneghin thì “chẳng có chút cội rễ nào, đó là một cọng cỏ bị gió cuốn đi […] còn cô ấy không như vậy: cả trong tuyệt vọng và đau khổ thấy cuộc sống của mình như đã chết, vẫn còn đó một thứ vững chắc, không suy suyển để tâm hồn cô tựa vào. Đó là ký ức tuổi thơ, là ký ức quê hương, làng quê xa thẳm nơi cuộc sống trong sạch và êm đềm của cô khởi phát” [8, tr.433-434]. Đây chính là nơi mà Dostoevsky mong muốn nước Nga “trở về”.

Rõ ràng, trong các bình luận về quan hệ Nga – châu Âu, Dostoevsky giữ lập trường bảo tồn bản sắc văn hóa, đề cao ý thức tự tôn dân tộc và kêu gọi trí thức Nga trở về với “cội rễ” nhân dân trong niềm tin vào sức mạnh Cứu thế của Chính thống giáo.

3.2.Nước Nga và châu Á: khai minh và bảo trợ

Dostoevsky là một trong những nhà văn không tư duy theo châu Âu trung tâm luận. Ông quan niệm rằng xã hội Nga chưa đánh giá đúng phần châu Á của nước Nga đối với toàn bộ nước Nga. Giới trí thức thân phương Tây của Nga luôn chỉ coi Nga là một phần của châu Âu, những suy nghĩ và mối quan tâm của họ chỉ liên quan đến phần châu Âu của đất nước, chẳng hạn, họ hoặc không thảo luận gì về Siberia và Viễn Đông, hoặc lại nói theo nghĩa loại bỏ và xa lánh những "vùng ngoại biên”, “bên rìa” của đất nước. Đối với Dostoevsky, những suy nghĩ như vậy tiệm cận với “chứng mất trí nhớ hay thiển cận”. Ông nhấn mạnh: “Nước Nga không ở mỗi châu Âu, mà ở cả châu Á; người Nga không chỉ là người châu Âu mà là cả người châu Á. Không chỉ thế: ở châu Á có lẽ hy vọng của chúng ta còn nhiều hơn ở châu Âu. Không chỉ thế: trong số phận tương lai của chúng ta, có thể, chính châu Á là lối thoát” [9, tr.504]. Quay sang châu Á, “một nước Nga mới sẽ ra đời, và chính nước Nga này sẽ hồi sinh nước Nga cũ, vẽ đường đi cho nó. Nhưng tất cả điều này đòi hỏi một nguyên tắc mới và một bước ngoặt, sao cho có ít nhất đổ vỡ và chấn động. Hãy thấm từng chút một (nhưng phải thấm) rằng trong tương lai châu Á là lối thoát của chúng ta, rằng sự giàu có của chúng ta ở đó, đại dương của chúng ta ở đó”. [9, tr.510]

Dostoevsky nói về sứ mệnh của người Nga ở châu Á là khai hóa văn minh với thế đứng của “người Nga châu Âu” (русский европеец) : “Ở Châu Âu, chúng ta là những người bị treo cổ và nô lệ, còn ở châu Á, chúng ta sẽ là ông chủ. Ở châu Âu, chúng ta là người Tatars, và ở châu Á, chúng ta là người châu Âu. Sứ mệnh, sứ mệnh văn minh của chúng ta ở châu Á sẽ cổ vũ tinh thần chúng ta” [9, tr.509].

Theo A.Letzevisky, “cái tài của của Dostoevsky là ở chỗ ông nhận thức được sâu sắc hơn những người cùng thời về hiểm họa khi không chú ý tới phần lãnh thổ “châu Á và Hồi giáo” của Đế quốc Nga” [12, tr.108]. Dostoevsky luôn thấy phương Đông và nước Nga không tách rời nhau, nước Nga trải rộng sang châu Á hơn là châu Âu. Ông không chia sẻ việc phần lớn trí thức Nga giữ mãi niềm ái mộ với châu Âu, trong khi:

“Constantinople là trung tâm của thế giới phương Đông, còn trung tâm tinh thần của thế giới phương Đông và đầu não của nó là nước Nga. Chính nước Nga cần, và thậm chí có lợi, bây giờ, trong một thời gian, ít nhất là quên Petersburg đi một chút và đến thăm phương Đông, vì sự thay đổi số phận của nó và toàn bộ châu Âu […] Khi sở hữu Constantinople, Nga chính là sẽ đứng ở vị trí bảo vệ tự do của tất cả người Slav và tất cả các dân tộc phương Đông, không phân biệt họ với người Slav. Trong suốt những thế kỷ qua, sự chiếm hữu của người Hồi giáo nếu không phải là duy nhất, thì cũng là một lực lượng áp đảo đối với tất cả các dân tộc này, họ không dám động đậy dưới trướng của nó, tức là họ chưa từng được sống như con người […] tạm thời, Nga là sức mạnh mới duy nhất đối với họ, chính xác thì một phần nào đó, khi hiện diện vững chắc ở Constantinople. Nó sẽ cứu họ thoát khỏi nhau và nó sẽ là người canh gác tự do của họ. Nó sẽ canh gác cho toàn bộ phương Đông và trật tự tương lai của nó. Và cuối cùng, chính nó và chỉ có nó có khả năng giương cao ngọn cờ của một ý tưởng mới ở phương Đông và giải thích sứ mệnh mới của nó cho toàn bộ thế giới phương Đông” [7, tr.362].

Và ở đây, trong giải quyết vấn đề phương Đông – phương Tây, đối với Dostoevsky, vai trò quan trọng thuộc về tôn giáo. Ông coi trọng Chính thống giáo như một tôn giáo đặc biệt và quan tâm tới vấn đề phạm vi ảnh hưởng của nó. Giải pháp của Dostoevsky cho vấn đề “Đông - Tây” gắn liền với vấn đề đức tin, và thực thi Chính thống giáo (chủ yếu ở phương Đông). Theo ông, Chính thống giáo là tín ngưỡng có khả năng lan tỏa toàn thế giới và có ảnh hưởng tốt đẹp đến tất cả. Nó khả dĩ hơn cả đối với phương Đông. Theo ông, chính "đức tin Nga" phải đoàn kết mọi người, đặc biệt là người Nga và phương Đông. Vị thế văn minh của nước Nga đối với các dân tộc láng giềng (Slav và châu Á) sẽ đảm bảo cho khối thống nhất các dân tộc và mục đích cuối cùng của sự bảo trợ này từ phía nước Nga, theo Dostoevsky, là quan hệ láng giềng hòa bình và tương trợ lẫn nhau không cần hoàn trả.

4.Kết luận

Những phát biểu của Dostoevsky trong Nhật ký nhà văn thể hiện rất rõ kiểu tư duy Đông phương luận Nga về mối quan hệ “kép” của Nga trong tam giác “Phương Tây/châu Âu - Nga – phương Đông/châu Á”, nơi cái Tôi (Self) nước Nga cùng lúc tương tác với hai cái Khác (Other) phương Tây và phương Đông. Dù ở quan hệ nào Dostoevsky cũng coi trọng trên hết việc gìn giữ tinh thần Chính thống giáo như cội rễ dân tộc Nga, như bản sắc tâm hồn Nga. N.Berdyaev gọi Dostoevsky là “nhân vật nổi bật nhất của ý thức Cứu thế Nga”. Ý tưởng của Dostoevsky về vai trò đặc biệt của nước Nga - được lịch sử trao sứ mệnh thống nhất thế giới Slav và giải quyết vấn đề phương Đông – trở thành ý tưởng trung tâm của Nhật ký nhà văn, cũng là của tiểu thuyết Chàng ngốc ra đời hai năm trước đó.

________________

Tài liệu tham khảo:

[1] Apaydin, Marina (2019), “Oriental Discourse in Russia: The Case of Alexander Pushkin”, International Journal of Linguistics, Literature and Culture (LLC), edition Vol.6 No.1, tr.1-36, nguồn: http://ijllc.eu/wp-content/uploads/2019/03/6-1-1.pdf

[2] Бердяев Н. A. (2008), Русская идея, Изд. Азбука-классика, Санкт-Петербург.

[3] Бобровников В.О. (2018), “Воображаемая география мусульман колониального Востока: понятия, подходы, проблемы”, Новое прошлое, 1, Ростов на Дону, tr 223-235.

[4] Волкова Е.А. (2017) “Восточный вопрос и Россия в творчестве Ф.М.Достоевского”, Научный ведомости. Серия История. Политология, 8 (257), Вып. 42, tr.111-118.

[5] Достоевский Ф.М. (1993) “Два лагеря теоретиков (по поводу “Дня” и кой-чего другого)” trong Достоевский Ф.М. Собрание сочинений в 15 томах, Изд. Наука, Санкт-Петербург, Т.11, tr. 219 - 240.

[6] Достоевский Ф.М. (1994) “Дневник писателя 1876”, trong Достоевский Ф.М. Собрание сочинений в 15 томах, Изд. Наука, Санкт-Петербург, Т.13.

[7] Достоевский Ф.М. (1994) “Дневник писателя 1877”, trong Достоевский Ф.М. Собрание сочинений в 15 томах, Изд. Наука, Санкт-Петербург, Т.14, tr. 2 – 415.

[8] Достоевский Ф.М. (1994) “Дневник писателя 1880”, trong Достоевский Ф.М. Собрание сочинений в 15 томах, Изд. Наука, Санкт-Петербург, Т.14, tr. 416 - 471.

[9] Достоевский Ф.М. (1994) “Дневник писателя 1881”, trong Достоевский Ф.М. Собрание сочинений в 15 томах, Изд. Наука, Санкт-Петербург, Т.14, tr. 472 – 513.

[10] Dostoevsky F.M. (2020), Bút ký mùa đông về những ấn tượng mùa hạ (Nguyễn Văn Chiến dịch), Nxb Văn học, Hà Nội.

[11] Dostoevsky F.M. (2016), Đầu xanh tuổi trẻ (Thúy Toàn, Nguyễn Chiến, Lê Đức Mẫn dịch), Nxb Lokid Premium, Moskva.

[12] Лесевицкий А. В. (2015), “Евразийские сентенции в “Дневнике писателя” Ф.М.Достоевского”, Вопросы теории и практики, Изд. Грамота, Тамбов, 5 (55): в 2-х ч. Ч. I, tr. 107-110.

[13] Said E.W. (2016), Đông phương luận (Lưu Đoàn Huynh, Phạm Xuân Ri, Trần Văn Tụy dịch, Trần Tiễn Cao Đăng hiệu đính), Nxb Tri thức, Hà Nội.

[14] Сеито М. М. (2010), ““Предъевразийские” идеи в публицистике

Ф.М. Достоевского”, Вестник Челябинского государственного университета, 29(210), Вып. 47, tr. 132-135.