SOUND OF METAL: NƠI NÀO CHO NHỮNG TRƯỜNG THANH ÂM ĐỒNG VỌNG?

• Quốc gia: Hoa Kỳ

• Năm: 2019

• Đạo diễn: Darius Marder

• Thể loại: Chính kịch

• Thời lượng: 120 phút

Chàng nghệ sĩ nhạc Metal trẻ - Ruben - bất ngờ mất đi thính lực mà không rõ nguyên nhân. Như một thanh kim loại với tiếng thét kin kít chói tai vang lên giữa những trường âm thanh khác, Ruben nỗ lực kiếm tìm thanh âm vang bóng một thời của “Ruben lành” trong một “Ruben điếc”.

Ruben - một tay trống nhạc metal, cùng bạn gái kiêm ca sĩ trong nhóm nhạc 2 người của mình - Lou, sống và lưu diễn khắp nước Mỹ trên một chiếc xe RV, một cuộc sống như những kẻ du mục. Họ tự do chơi nhạc, biểu diễn và cháy hết mình với đam mê thể loại metal. Thế nhưng đột nhiên Ruben mất dần thính lực và không thể tiếp tục chơi nhạc. Ruben bỗng chốc bị ném vào vùng câm lặng, nơi anh buộc phải sống, hòa nhập với những người khiếm thính. Nhưng một thanh kim loại đầy sắc lạnh như Ruben nào chịu thu mình sống cuộc sống mất đi âm thanh, thứ mà cùng anh chung sống mỗi ngày. Ruben một cách đầy nỗ lực, vin vào hy vọng duy nhất là phẫu thuật cấy ghép thiết bị trợ thính với suy nghĩ sẽ lấy lại được âm thanh cho đôi tai của mình. Nhưng đời không như mơ, hy vọng bao nhiêu thì thất vọng bấy nhiêu, Ruben như bị cuộc đời lấp mất con đường về một tương lai tươi sáng đang chờ đợi chúng ta: tiền mất tật mang, mất tiền mất cả tình. Để rồi Ruben buộc phải chấp nhận thực tại, tìm tới nơi vắng bóng âm thanh anh từng ruồng bỏ như một sự cứu rỗi.

Sự bài xích nhau của những trường thanh âm

Đúng như cái tên của mình, Sound of Metal của đạo diễn Darius Marder đưa người xem vào cuộc dạo chơi của âm thanh kim loại, thứ âm thanh kin kít, bập bùng, rè rè rất khó nghe, khó cảm. Và Ruben chính là thanh kim loại phát ra thứ âm thanh hỗn độn đó. Khi Ruben mất đi khả năng nghe của mình cũng chính là lúc anh rơi vào ranh giới giữa 2 trường thanh âm: trường âm thanh của cuộc sống bình thường và trường âm thanh của những người khiếm thính. Nhưng chính anh cũng là một trường âm thanh bập bùng của những người nghe chẳng được, điếc cũng không xong. 3 trường âm thanh ấy gặp nhau, thoạt nhìn có vẻ hòa hợp nhưng thực chất đang cố bài xích nhau.

Ruben vốn là một nghệ sĩ trống nhạc metal - thể loại “nặng đô” nhất trong rock, loại nhạc rất kén người nghe nên chính trong cuộc sống khi chưa mất đi thính giác, người xem anh diễn cũng chỉ là những nhóm nhỏ, lẻ tẻ. Bản thân Ruben cũng giống như loại nhạc anh đam mê, đó là một trường âm thanh riêng tồn tại trong trường âm thanh của cuộc sống nhưng khá tách biệt bởi người đến với nhạc metal chỉ có 2 dạng: yêu thì yêu say đắm; ghét thì ghét cay đắng. Hơn nữa trong quá khứ Ruben từng là một con nghiện; chính anh và cuộc sống này đang bài xích nhau một cách âm thầm. Và dường như cuộc sống ấy muốn đẩy anh ra khỏi nó, đẩy thứ âm thanh mạnh bạo của anh ra khỏi âm thanh của nhịp sống hằng ngày bằng cách cướp đi thính lực của Ruben.

Lou và Ruben trong đêm nhạc của mình.

Còn gì tồi tệ hơn nghệ sĩ nhạc bị nhưng lại không nghe thấy gì? Biến cố từ trên trời rơi xuống ấy như muốn trêu tức con người khi không cho Ruben điếc hẳn mà khiến tai anh chi bập bùng những tiếng rè rè chói tai, hỗn độn như tiếng loa hỏng. Ruben bỗng chốc bị quăng quật vào trường âm thanh lặng, tách biệt với thế giới bên ngoài của Trại trẻ điếc, nhưng ở đây sự bài xích giữa trường âm thanh Ruben và trường âm thanh của những người khiếm thính còn gay gắt hơn.

Điều này thể hiện rõ trong hành động chống đối lại Lou của Ruben khi cô muốn anh tới Trại trẻ điếc sống. Và khi có cuộc đối thoại đầu tiên với Joe, Ruben biết rõ mình không thuộc về nơi đây và trong anh vẫn nuôi hy vọng vào việc phẫu thuật. Ruben chối bỏ nơi đây bởi anh nghĩ mình không điếc. Sự bài xích giữa Ruben và Trại trẻ còn thêm phần gay gắt khi Ruben buộc phải tạm chấp nhận sự “điếc đặc” của mình mà hòa vào nếp sống nơi đây. Nhưng anh không thể. Những bất tiện về ngôn ngữ, cách sinh hoạt, lối suy nghĩ, các quy định ở đây như muốn tẩy trắng đi mọi âm thanh lạ khác, tẩy đi thứ âm thanh kim loại mà Ruben phát ra, buộc anh phải “trở thành người điếc” - một môn học ở Trại trẻ này. Mọi thứ cứ diễn ra chầm chậm, đều đều và sự bài xích cũng lặng lẽ tiến hành. Ruben lúc nào cũng phơi ra bộ mặt chán nản trong lớp học, trong những hoạt động, những bữa cơm, những cuộc trao đổi, bởi anh không hiểu, không thể hòa nhập và chẳng tìm được tiếng nói chung. Đỉnh điểm là khi Ruben có lẽ do “nhàn cư vi bất thiện”, anh chỉ sửa chữa mái nhà với mục đích làm nó tốt hơn nhưng điều anh nhận lại là câu nói đầy ẩn ý của Joe: “Cậu không cần sửa thứ gì ở đây”. Lời nói như ngụ ý rằng: nơi đây cũng giống như những người sống ở đây, họ không cần và cậu cũng chẳng cần sửa thứ gì ở đây cả, kể cả cái tai của cậu. Sau đó, Ruben được giao nhiệm vụ ngồi trong một căn phòng cùng một quyển vở để viết, viết bất cứ thứ gì. Anh như phát điên. Một thứ luôn phát ra những âm thanh gai lạnh như Ruben làm sao sống được trong môi trường buộc phải giết đi âm thanh để hòa nhập.

Ruben lạc lõng và cố hòa nhập với Trại trẻ điếc

Nhưng may thay vẫn còn 2 thanh âm nhỏ mà Ruben vẫn có thể lắng nghe và họ dường như là cầu nối giúp anh thay đổi tư tưởng để sống nếp sống ở Trại trẻ này. Đó là cậu bé với những nhịp điệu, âm thanh khi cậu cùng anh dùng tay đánh vào cầu trượt bằng kim loại nghe như tiếng trống, nơi mà Ruben tìm được sự giao cảm nhỏ nhoi. Chính khoảnh khắc ấy, Ruben như được thổi luồng gió mới vào nhận thức. Anh nhận thấy ở đây vẫn còn người lắng nghe mình, dường như nơi đây không hoàn toàn tồi tệ, có lẽ nếu cố gắng mình có thể sống hòa nhập với mọi người được. Ruben như bọc mình lại bằng bức màn cách âm để dập đi âm thanh của chính mình mà hòa vào trường âm thanh tĩnh lặng nơi Trại trẻ điếc. Ruben trông có vẻ như đã hòa nhập với nơi đây, đã học được ngôn ngữ kí hiệu, tham gia các lớp học một cách hăng hái, hòa mình vào đám đông trong các cuộc chơi, các bữa ăn, thậm chí anh còn tự mình thực hiện “công việc viết lách” trước đây từng làm anh phát điên.

Ruben dần hòa nhập với nếp sống nơi Trại trẻ điếc

Thế nhưng đấy chỉ là bề nổi của một Ruben đã giấu âm anh của mình lại, sâu trong anh vẫn luôn là một thanh kim loại ồn ào, khao khát thứ âm thanh của cuộc sống ngoài kia, muốn một lần nữa được hòa mình vào trường âm thanh của nhịp sống thường ngày ấy. Ruben vẫn luôn ngồi trong phòng viết mà nhìn ra ngoài, nhìn vào những chuyển động của sự vật như tự hỏi: cuộc sống ngoài kia ra sao rồi nhỉ và Lou bây giờ sống như thế nào nhỉ? Chính cái suy nghĩ ẩn sâu ấy đã gợi lại trong anh khao khát được nghe lại những âm thanh của “Ruben lành” trong quá khứ. Mà không, chính Ruben dường như chỉ đang giả bộ hòa nhập mà thôi, ở đâu âu đấy, trong anh vẫn luôn manh nha ý nghĩ thoát ly khỏi Trại trẻ điếc này. Ruben vẫn nghe ngóng tin tức bên ngoài thường xuyên, nhất là về Lou - thanh kim loại thứ 2 trong phim, người mà Ruben cho rằng hiểu mình nhất, sẵn sàng giúp anh trên chuyến hành trình tìm lại những thanh âm đã mất của mình. Tiếc thay đời không như mơ, Lou giờ đã thay đổi, nhưng Ruben không tin và không chấp nhận điều đó, anh quyết định bán đi mọi thứ mình có, quyết tâm lên đường trở về với trường âm thanh của cuộc sống thường ngày, hơn hết là để tìm lại Lou.

Sâu bên trong Ruben vẫn là khao khát được nghe.

Một lần nữa Ruben quay lại với nhịp sống ngoài kia, với những âm thanh sống động anh luôn nghĩ tới khi còn ở Trại trẻ điếc. Anh tìm đến Paris để nghe tiếng Lou, để xác nhận và để cùng cô bước tiếp con đường 2 người đang đi trong quá khứ. Nhưng Ruben chỉ đang tìm về những miền đau, những sự dày vò khủng khiếp hơn cả khi anh làm người khiếm thính. Dù cuộc phẫu thuật đã hoàn thành một cách tốt đẹp, thứ Ruben nghe thấy chỉ là những âm thanh giả tạo đang đánh lừa tai anh rằng anh đang “nghe”, thực chất đôi tai ấy đã chết cùng thính lực của anh. Dù có gặp lại được Lou, nhưng Lou đã không còn là Lou mà anh biết, không còn cùng anh làm một thanh kim loại với thanh âm mạnh bạo nữa mà thay vào đó là một “Lou Paris” nhẹ nhàng, tinh tế kiểu Pháp. Bài hát và giọng hát mà Lou hát tặng bố mình trong tiệc sinh nhật như nhát dao chí mạng cắt đứt mọi hy vọng của Ruben vào cô. Mọi thứ của cuộc sống này, của trường âm thanh mà Ruben khao khát lại một lần nữa bài xích anh không thương tiếc. Đã quá đau lòng khi người yêu mình thay đổi cho hợp với hoàn cảnh sống, cái hy vọng làm lại cuộc đời sau khi rời Trại trẻ cũng tan biến; Ruben còn nhận thêm một cú vả nữa đầy đau đớn từ cuộc đời khi thứ thanh âm anh khao khát tìm lại giờ đây lại là những dụng cụ tra tấn hành hạ lỗ tai anh. Hỗn độn, ồn ào, náo động, tạp âm cứ nhằm Ruben mà đánh, đánh cho anh phải tìm về sự tĩnh lặng mà anh từng ruồng bỏ như một sự cứu rỗi cuối cùng. “ Cậu đã có phút giây tĩnh lặng nào chưa? Những phút giây tĩnh lặng ấy, nơi đó, là vương quốc của Chúa. Và nơi đó sẽ không từ bỏ cậu” - Joe.

Những cú vả của cuộc đời khiến Ruben buộc phải chấp nhận thực tại

Xa hơn là câu chuyện của những cộng đồng người

Con người sinh ra đâu ai có quyền chọn lựa mình là ai, mình như thế nào, liệu mình thực sự muốn được sinh ra không? Như Akutagawa đã thật dũng cảm khi đưa ra quan điểm của mình qua truyện ngắn Kappa: loài Kappa dân chủ tới mức đứa trẻ khi sắp chào đời sẽ được hỏi có muốn được sinh ra không? Chúng được tự quyết định việc mình có được sinh ra và muốn được sinh ra hay không. Nhưng loài người không thể có quyền được chọn lựa như vậy. Cuộc sống vốn bất công, có những mảnh đời đẹp thì ắt có những mảnh không trọn vẹn. Và công cuộc cho những cộng đồng người được gắn mác “lành lặn” và “khuyết tật” đồng cảm, thấu hiểu lẫn nhau vẫn đang miệt mài diễn ra. Thế nhưng những sự đồng cảm kia chỉ là những vẻ ngoài được người ta gọi tên, sâu trong sự đồng cảm ấy vẫn luôn là hố sâu của sự bài xích và tự cô lập.

Những người bình thường khi nhìn thấy một người khiếm thính chắc hẳn sẽ nói ra những lời như “tội nghiệp”, “buồn nhỉ”, chúng ta làm những hành động, những cuộc thiện nguyện để giúp đỡ họ, ... nhưng đấy có phải điều thực sự ta muốn, điều mà vừa gặp họ ta đã muốn làm ngay? Hay những hành động đó của ta được hướng dẫn bởi những quy định xử sự với người khuyết tật được xã hội quy định. Ví như cô nàng Lou, khi người yêu mình gặp biến cố như vậy cô cũng ra sức giúp đỡ nhưng cũng chỉ là tìm cho anh một nơi thích hợp với tình trạng lúc này của Ruben mà thôi. Không một chuyến thăm, dù có mail nhưng cũng chẳng đến được Ruben một cách tự nguyện, rồi cô cũng bay về Paris. Khi Ruben đến gõ cửa nhà cô cũng vậy, bố Lou thoạt nhìn có vẻ rất mến Ruben, mời cậu ăn, mời cậu nghỉ và tham gia tiệc sinh nhật, nhưng ta vẫn có cảm giác đó là những hành động làm cho tròn phép lịch sự. Thế mới thấy dù cả 2 cộng đồng người có cố gắng hiểu nhau đến đâu đi nữa thì vẫn có một ranh giới vô hình ngăn sự đồng cảm ấy. Dù có cố đến mấy, sự hiểu của ta về họ cũng chỉ là tương đối.

Bản thân chính những người trong cộng đồng khiếm thính cũng vậy. Họ quan niệm điếc không phải là một căn bệnh hay một điều gì đó đáng chối bỏ. Họ hoàn toàn có thể tự lập, họ không cần phải thay đổi bất kì bộ phận nào trên cơ thể, chỉ cần rèn luyện bộ não của mình là được. Xét ngay đến vị trí của Trại trẻ điếc, rõ là ở một nơi hẻo lánh đi xe 3 ngày từ thành phố mới đến nơi. Điều này phần nào nói lên sự tự cô lập, quan niệm về sự tự lập của cộng đồng người khiếm thính. Họ hoàn toàn cắt đứt liên lạc với bên ngoài, thứ kết nối duy nhất với bên ngoài là căn phòng với chiếc máy tính của Joe. Nơi đây là tĩnh lặng, là vương quốc của Chúa, bởi vậy những kẻ “nổi loạn” như Ruben tất nhiên sẽ bị bài xích.

Một câu chuyện về âm thanh nhưng khái quát lên vẫn là những vấn đề xã hội, Sound of Metal xứng đáng được vinh danh trong hạng mục Best Picture. Một cách thể hiện mới mẻ, kể chuyện qua âm thanh hết sức tinh tế và độc đáo. Người xem như “điếc” cùng nhân vật, trải cùng nhân vật. Những âm thanh bập bùng, rè rè được quay từ “góc nghe” của Ruben hết sức chân thực. Những âm thanh ấy thật đáng sợ, và những sự im lặng trong Trại trẻ cũng thật lạnh người. Để rồi người xem phần nào hiểu hơn về nỗ lực tìm kiếm thanh âm đã mất của Ruben. Những thanh âm của cuộc sống ngoài kia thật đẹp, quyến rũ biết bao một tâm hồn đang sống mòn trong sự lặng thinh. Những tạp âm, những tần số âm thanh khác nhau, cao có mà trầm cũng có, được vận dụng linh hoạt và sáng tạo, tạo nên một tổng thể thanh âm hỗn loạn tựa cuộc sống ngoài kia vậy. Thế nhưng không hiểu sao con người vẫn muốn hướng ra đó, hòa vào nó dù nó có hỗn độn nhường nào. Để rồi ta như thấm, như trân quý hơn những cảnh cuối của phim, đồng cảm với Ruben một cách mạnh mẽ nhất. Khoảnh khắc mà Ruben quyết định rút bỏ máy trợ thính, tìm về chốn yên lặng như một sự cứu rỗi, đồng thời cũng là lúc người xem “được cứu rỗi lây” sau khi trải qua cuộc thử thách thính lực mà bộ phim mang lại.

Có lẽ điều sót lại sau bộ phim là âm thanh, là câu hỏi: “Nơi nào cho những trường thanh âm đồng vọng?”. À mà, còn một câu hỏi nữa, sao tự dưng Ruben bị mất thính giác nhỉ,,

Sỹ Hiếu