SOUND OF METAL: TỪ KHỦNG HOẢNG CĂN TÍNH ĐẾN TRIẾT LÝ HƯ VÔ

ROCK – Tiếng gào trong câm lặng

"Nếu một cái cây rơi trong rừng
và không có ai xung quanh để nghe nó,
nó sẽ tạo ra âm thanh chứ?"

Quay ngược trở lại quá khứ, sự xuất hiện của loài người đã khiến cho âm thanh thoát ly khỏi thứ nó vốn là và được gắn vào các lớp lang biểu tượng. Để rồi khi ngôn ngữ xuất hiện, nó cùng âm thanh đã trở thành một phần cho hệ thống ký hiệu của loài người để chuyên chở dòng chảy tư tưởng. Việc trả lời cho câu hỏi trên phụ thuộc vào định nghĩa về âm thanh của từng người. Trong quan điểm siêu hình cho rằng, việc tồn tại phụ thuộc vào khả năng được nhận thức của sự vật (George Berkeley). Do đó, có thể đề ra giả định âm thanh sẽ chỉ tồn tại khi nó được cảm nhận bởi con người. Tuy nhiên, giả định này đã vô hình chung mặc định cảm nhận của con người là cái đúng tuyệt đối trong khi trên thực tế ta cần nhìn nhận ở chiều ngược lại. Khả năng của con người bị giới hạn trong không gian hữu hình đồng thời cũng chịu sự chi phối của các yếu tố ngoại cảnh. Có thể dễ dàng nhận thấy việc này sẽ dẫn tới hai hệ lụy ảnh hưởng trực tiếp lên sự chuẩn xác trong việc luận giải định nghĩa. Thứ nhất, âm thanh bị thoát ly khỏi bối cảnh gốc của nó và thay đổi theo môi trường bao hàm nó. Tiếp sau đó, khả năng giới hạn của loài người đã ảnh hưởng tới phán đoán về thế giới tự nhiên, trong đó bao gồm âm thanh. Việc mô phỏng và tái hiện lại âm thanh bằng tư tưởng và ngôn ngữ đã làm giảm đi chiều sâu của chính khái niệm này, từ phạm vi những dải âm thanh nằm ngoài khả năng của con người cho đến không-âm-thanh. Những tầng âm nguyên bản này dần bị con người bỏ qua và xem nhẹ. Trong trường đoạn tại Cộng đồng trẻ khiếm thính, khi âm thanh mất đi chức năng truyền tải ý tưởng của con người, dường như chính bản thân âm thanh đã biến mất và bị lãng quên tại nơi này. Những người ở đây được dạy cho cách giao tiếp thông qua những thứ mình vốn có và cách biệt hoàn toàn với môi trường bên ngoài, môi-trường-có-âm-thanh. Trong một môi trường đặc biệt như này, ta tự hỏi liệu âm thanh có tồn tại như bản thân nó là nữa không.

Ngay từ cảnh mở đầu của Sound of Metal, ta có thể nhận thấy nhân vật chính Ruben (Ahmed Riz đóng) đã sử dụng rock như chính định danh của bản thân. Trong dòng chảy của âm nhạc, rock được bắt nguồn và vay mượn những chất liệu từ nhiều loại hình khác nhau vốn tồn tại trước đó. Nhà báo Robert Christgau cho rằng vai trò thứ yếu của rock “đi liền với âm nhạc, hoặc chung hơn, là những tiếng ồn”. Ca từ được tối giản hết mức và chú trọng vào từng đợt âm thanh dồn dập cứ thế tạo thành một vòng lặp liên hồi. Có thể thấy, rock là một hình thức âm nhạc được con người dùng như chất dẫn dụ để giải phóng cơ thể và phát tiết cái tôi cá nhân. Những tự sự được khởi sinh, được tưới tắm trong ý niệm chuyên biệt của từng người. Tuy nhiên, với tính lây truyền của cảm xúc, những tự sự tương đồng được nuôi lớn trong cùng một tập thể người dẫn đến việc mất đi tính nguyên bản và nặng thêm tính chiết trung. Từ những lý do đó, ta khó lòng có thể nhìn nhận rock như một chính thể để truyền tải cái tôi riêng. Nghịch lý thay, từ khởi điểm để bộc lộ bản ngã, rock lại bị biến tướng thành nơi những kẻ lạc lõng ẩn mình sau những thanh âm. Điều này còn được thể hiện qua chi tiết màu tóc của nam chính. Trong nửa đầu bộ phim, hình ảnh mái đầu trắng của Ruben mang lại cảm giác lạc lõng, chia cắt anh ra khỏi tương tác với thế giới xung quanh. Màu trắng ở đây có thể là biểu tượng cho việc cố gắng hòa nhập và ẩn mình của Ruben hay là một dạng mô phỏng hình tượng anh muốn mình là. Việc vay mượn những tự sự ồn ào của rock hay ngụy trang dưới lớp mặt nạ nhân tạo để diễn giải cho danh tính của bản thân sẽ chỉ càng làm sâu thêm cái hố trống rỗng trong lòng Ruben và đẩy anh vào khủng hoảng khi những thứ này mất đi.

The sound of silence

Nhưng, cái gì mới là danh tính của một người?

Nếu như trước đó ta thấy Ruben dùng các mác nhãn nhân tạo để định danh mình thì để rồi nửa sau của bộ phim, anh buộc phải học cách trút hết những lớp mặt nạ đó xuống và thành thật với bản thân mình. Việc mất đi thính lực từ đó đã đẩy Ruben bước vào chuyến hành trình đi tìm lại danh tính của bản thân. Ta có thể chia hành trình của Ruben thành 3 quãng khác nhau:

· Vay mượn persona bên ngoài (trước khi mất đi thính lực)

· Thay đổi bản thân (thời gian tại Cộng đồng khiếm thính và sau khi làm phẫu thuật)

· Giải phóng cái tôi (những giây tĩnh lặng cuối cùng của phim)

Khi mất đi thính lực, Ruben đã tìm mọi lý do để từ chối chấp nhận sự thật này, từ việc vẫn tiếp tục chơi nhạc cho đến cáu gắt khi cô bạn gái Lou (Olivia Cooke thủ vai) khuyên nhủ anh tiếp nhận trị liệu tại Cộng đồng khiếm thính. Điều này có thể thấy cách nhìn nhận về danh tính của Ruben và Lou đang đối trọi nhau gay gắt. Trong khi Ruben buộc danh tính của bản thân với rock, với âm thanh và việc chấp nhận trị liệu có thể coi như chính việc chối bỏ con người anh thì Lou lại nhìn anh như một chốn nương náu cho những khổ đau của bản thân, những chuyến đi triền miên hòng chối bỏ quá khứ của bản thân (điều này được thể hiện ở những phân cảnh sau). Chính dấu hiệu này là khởi đầu cho việc chia cắt sau này của hai người khi danh tính duy nhất lúc bấy giờ của Ruben lại bị phủ nhận bởi chính người thân cận nhất của anh.

Xuyên suốt thời gian tại Cộng đồng khiếm thính, Ruben bị buộc phải đứng giữa lựa chọn có thể lấy lại thính lực (bằng cách phẫu thuật) nhưng sẽ phải bán đi mọi thứ anh sở hữu hoặc học cách giao tiếp mà không cần âm thanh và rồi, anh đã chọn vế thứ nhất. Như đã nói ở trên, âm thanh không ngoài gì hơn là một công cụ để con người chuyển hóa tư tưởng, do đó việc lấy lại thính lực bằng cách từ bỏ hết danh tính của mình hoàn toàn không phải giải pháp đích thực mà Ruben cần kiếm tìm. Hay có thể hiểu theo một cách khác, việc từ bỏ từng lớp nhãn mác ồn ào mà Ruben vay mượn từ ngoại cảnh là bước chuẩn bị tất yếu cho quá trình đi tìm danh tính thực của bản thân. Hành trình này còn gợi cho ta về lý thuyết hiện sinh của Viktor Frankl qua Man’s search for meaning mà trong đó, Viktor cho rằng một người có thể tìm được danh tính của mình thông qua trải nghiệm một hoàn cảnh tồi tệ. Nếu như trong Man’s search for meaning, những tù nhân người Do Thái ở các trại tập trung Auschwitz phải từ bỏ danh tính cũ từ việc mất nhà cửa, công việc, thậm chí là gia đình cho đến tên tuổi của mình (chỉ còn tồn tại dưới dạng những dãy số) thì Ruben trong Sound of Metal cũng phải trải qua những điều tương tự. Để rồi cả hai sự kiện này đã giao nhau ở một nghi thức quyết định cuối cùng. Cạo trọc đầu. Từ xa xưa, tóc là một bộ phận mang đậm tính linh thiêng và gắn chặt với bản chất của loài người dù xem xét ở trên phương diện vật chất hay ý thức. Ngiên cứu tâm lý cho thấy, việc cạo trọc đầu có thể là biểu tượng của sự mất thăng bằng trong cuộc sống lẫn trong tâm lý. Đồng thời nó cũng là hành động mang nghĩa xóa sạch danh tính của một người. Trong Thế chiến thứ II, hành động cạo trọc đầu người Do Thái trước khi đưa vào các trại tập trung nhằm xóa bỏ nhân tính và buộc họ phải chấp nhận điều đó theo chính sách chủng tộc của Adolf Hitler. Từ đó ta có thể nhìn nhận việc giải quyết vấn đề bằng cách phẫu thuật của Ruben như một thời điểm đang mất thăng bằng.

Để rồi, khi cuộc phẫu thuật thành công và Ruben lấy lại được thính lực của mình, anh lại không hài lòng bởi chính cái âm thanh anh đang nghe được. Trước hết, thứ âm thanh Ruben nghe được chỉ là một loại âm thanh mô phỏng và tái hiện lại âm thanh tự nhiên. Loại âm thanh này có thể đã tái hiện đúng bản chất của âm thanh mà loài người không tài nào chạm tay tới. Tuy nhiên, nó lại không phải thứ âm thanh đã hằn sâu trong tư tưởng của Ruben và theo lẽ tất nhiên, nó trở thành một thứ âm thanh “giả tạo” và “không chân thật”. Đương nhiên, nếu một người ngay từ khi sinh ra đã nghe thứ âm thanh “giả tạo” này thì việc đột nhiên anh ta phải nghe thứ âm thanh như Ruben vốn nghe, anh ta cũng sẽ không chịu nổi. Có thể thấy, con người cũng chỉ có thể mô phỏng và tái hiện lại âm thanh bằng ý niệm của mình, chứ không thể thực sự chạm vào nó. Như đã nói ở trên, những danh tính đi vay mượn không phải là một hình tượng bất biến mà hoàn toàn có thể bị thay thế bởi bất cứ thứ gì và bất cứ lúc nào. Sự thay đổi này là bước cuối cùng để Ruben hoàn toàn từ bỏ danh tính cũ với những nhãn mác trước kia của bản thân. Đồng thời, việc cạo trọc đầu trong văn hóa tôn giáo cũng tượng trưng cho việc từ bỏ bản ngã để tiến gần tới cái “không”. Bằng việc cạo trọc đầu, anh đã buông bỏ lớp tóc nhuộm ngoại lai mà tìm lại cái gốc của mình. Ngoài ra, chi tiết bỏ mũ ở cuối phim cũng nhằm tô đậm thông điệp này của đạo diễn khi mà trước đó, anh luôn tìm cách giấu mình và cố hòa nhập với người khác bằng những nhãn mác của họ. Tính “không” của đạo Phật còn được thể hiện ở những phút cuối cùng của bộ phim, khi Ruben chấp nhận bản thân của mình như nó vốn là và từ chối những nhãn mác hão huyền ngoài kia. Bằng việc bỏ đi chấp niệm cuối cùng của mình (tháo ốc tai điện tử), thế giới lúc nào cũng ồn ào ngoài kia trở về với tính hư vô của nó. Những cảnh quay tĩnh lướt qua các sự vật Ruben nhìn thấy trên đường đã tóm gọn được tinh thần của Phật giáo vào trong. Vạn vật sinh ra từ cõi hư vô và cũng lại trở về với cõi hư vô. Tất cả, tất cả mọi thứ chỉ dừng lại trong một sát na. Và khi Ruben đã chấp nhận điều này, cũng là lúc anh tìm lại được cái tôi vốn có của bản thân mình.

https://www.youtube.com/watch?v=RJGOLvyyUBo