Tâm hồn mẹ – tiếng vọng trong trái tim con người

THÔNG TIN CHUNG:

- Tên phim: Tâm hồn mẹ (tiếng Việt), L’âme maternelle (tiếng Pháp)

- Đạo diễn: Phạm Nhuệ Giang

- Kịch bản: Phạm Nhuệ Giang, lấy ý tưởng từ truyện ngắn “Tâm hồn mẹ” của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp.

- Thời lượng: 92 phút

- Năm phát hành: 2011

- Diễn viên: Phùng Hoa Hoài Linh, Hồng Ánh, Trương Minh Quốc Thái, Nguyễn Bách Tùng Lâm,…

----------------------

“Tâm hồn là gì?”

“Tâm hồn là thứ có ở trong bụng và trong đầu người tốt. Ông tao bảo thế. Nó kêu u u a a a a a a ấy.”

“Thế thì tao không thích tâm hồn đâu. Tao không thích có tiếng kêu u u a a a a phát ra từ bụng. Kì lắm.”

Thu (Phùng Hoa Hoài Linh) và Đăng (Nguyễn Bách Tùng Lâm) là hai đứa trẻ lớp một ngồi cạnh nhau. Mẹ Đăng mất sớm, bố đi cưới vợ khác, để lại cậu cho ông bà nuôi. Thu không biết cha mình là ai, ở cùng mẹ Lan (Hồng Ánh) trong một căn nhà gỗ sơ sài dưới bãi bồi ven sông Hồng. Hai số phận non nớt ghép vừa vặn với nhau: cô bé sớm già dặn nhưng cô đơn trong căn nhà trống trải muốn tìm một người bạn để chơi cùng và cậu bé khát khao đi tìm hình bóng người mẹ. Đăng còn tìm thấy “tâm hồn mẹ” ở mẹ Lan – người phụ nữ bán hoa quả đem lòng say mê anh lái xe người miền Nam do Trương Minh Quốc Thái thủ vai.

Được thai nghén trong hơn 20 năm, bộ phim là một nỗ lực tuyệt vời của đạo diễn Phạm Nhuệ Giang khi chuyển được một truyện ngắn dài chỉ mấy trang lên màn ảnh. Nói đúng hơn, đạo diễn đã mượn ý tưởng của truyện để phát triển thêm cho kịch bản một sức sống mới, khi thay vì tập trung vào Đăng, giờ đây câu chuyện mở rộng ra với thân phận của cô bé Thu cũng như hai nhân vật mới là mẹ Lan và người lái xe tải. Sự chuyển hướng ấy đã giúp cho bộ phim không chỉ khắc họa thêm cuộc sống mưu sinh của tầng lớp lao động mà còn đẩy nó ra khỏi khuôn khổ một truyện ngắn mang cảm giác rõ ràng của “Những ngày thơ ấu” (Nguyên Hồng). Sự khao khát một tình yêu người mẹ nhưng không được đáp ứng của cậu bé Hồng ngày xưa, giờ đây Đăng tìm thấy được, không hề miễn cưỡng mà lại đầy vẻ chua chát và mỉa mai, trong hình hài cô bạn cùng lớp. Nhưng chính Thu cũng chưa thể hiểu hết về cái “tâm hồn mẹ” mà mình được gán cho. Từng ấy trách nhiệm, giữa một đám trẻ con vô tâm và một đám người lớn còn vô tâm hơn, khiến cô bé chẳng thể nào mà xử lí được hết. Chính vì vậy, nhiều lúc, Thu chẳng biết làm gì ngoài ngồi yên trên cánh đồng, mặt đực ra vì chẳng biết phải làm sao, chẳng biết làm thế nào và chẳng thể đoán được tương lai. Rồi cũng có lúc Thu gắt lên những lời cay độc với Đăng, khiến cho cậu u sầu mất nhiều ngày trời. Vẻ buồn bã rất tự nhiên mà không cần phải gồng mình, một vẻ buồn bã mà (xin lỗi nếu có hơi phản cảm) rũ ra như chú chó chờ chủ trở về. Sự đáng thương đầy tội nghiệp ấy, ánh mắt ươn ướt ấy, có gì hơn ngoài mong chờ một sự vuốt ve âu yếm, vỗ về mà bất cứ một sinh linh nào cũng hằng mong muốn.

Đạo diễn Phạm Nhuệ Giang nói rằng Hồng Ánh không phải lựa chọn đầu tiên của mình, vì ở cô không toát lên vẻ chân chất mộc mạc của người phụ nữ lao động chân tay mà đạo diễn muốn có trong phim. Tuy vậy, tôi lại cho rằng chính vì thế mà nhân vật người mẹ trở nên hoàn thiện và hợp lí hơn cả, rằng vẻ trẻ đẹp có phần bản năng của cô không thể tìm cách thích nghi được với cuộc sống mưu sinh vất vả. Đã quen được yêu và chiều, người mẹ ấy không biết cách làm ăn, hay chăm sóc quan tâm con cái mà chỉ mải mê chạy theo ái tình.

Cũng nhờ thế, sự xuất hiện của nhân vật (được thêm vào) này vô hình chung tạo nên một sự so sánh đầy mỉa mai về tượng một người mẹ. Nếu như trong nguyên tác, cậu bé Đăng đi tìm “tâm hồn mẹ” trong hình hài một cô nhóc Thu còn chưa dậy thì, thì ở đây đạo diễn đem tới cho cậu cả “tâm hồn một người đàn bà” hiển hiện trên một người mẹ. Trong hiện thực ấy, trẻ con buộc phải trưởng thành ở cái tuổi ăn học, còn người lớn thì quá ngây ngô và phụng phịu trước những trách nhiệm cơm áo gạo tiền mà cuộc đời vội vã đặt lên vai họ.

Sự so sánh tương phản, ngoài hình tượng người mẹ, là một trong những điểm nhấn chủ đạo của bộ phim. Đầu phim, trời còn chưa tỏ – cái thời điểm mà đèn điện đã tắt và tất cả chìm trong một kiểu bóng tối nhờ nhờ đầy khó chịu. Con người ta nhìn thấy gì trong hiện tại, trong tương lai, ở tại lúc đấy? Phần lớn chúng ta vẫn còn đang ngủ, còn Thu và mẹ tất bật trong sự không hề chắc chắn của cuộc đời để lao vào mưu sinh. Đối lập với nó là những cánh đồng tươi sáng, dưới góc quay rộng và cao, tắm ánh nắng mặt trời, những đứa trẻ con ăn, học, vui đùa những trò chơi ngây ngô. Có lẽ trẻ con luôn là nguồn năng lượng dồi dào ở tuổi chúng nó, dù là khi vui hay khi buồn.

Một cặp so sánh nổi bật khác của “Tâm hồn mẹ” là nơi Thu và mẹ sống với sự tấp nập nơi thành phố. Thành phố, bắt đầu từ phía bên này của cầu Long Biên, là một dòng sông ánh sáng và âm thanh chảy miết. Người người ra vào, mua bán, ngã giá, chen lấn, khuôn phu vác và con buôn đan xen nhau trong tiếng còi xe và sự phong phú của đủ mọi mặt hàng trên đời. Xa hơn một chút, trên những vỉa hè trên đê, phụ xe, lái xe ngồi túm năm tụm ba uống nước, đánh bạc giết thời gian. Sâu hơn vào thành phố, trẻ con ngồi ngay ngắn trong lớp học, còn người lớn ngồi ngay ngắn trong công sở. Ấy vậy mà chỉ ngay bên cạnh dòng phố thị ấy là dòng sồng Hồng với những bãi bồi xanh ngát trải dài khắp. Con người, khi ấy, chỉ là những điểm xuyết rất không đáng kể: Một bóng thuyền vang vọng câu ca dao trên lòng sông rộng lớn, một đáng khói lam chiều, một cánh diều, hay bóng hai đứa trẻ đuổi bắt nhau thoát ẩn thoát hiện trong những luống ngô cao quá đầu, khi mà tiếng cười giòn giã của chúng chợt vang lên rồi ngay lập tức tan biến trong không trung. Thành phố hiện lên rất thực nhưng còn bãi bồi ấy lại như chưa từng tồn tại, và cũng như những con người sống ở đó. Có lẽ một điều may mắn là Thu vẫn được mẹ cho đi học, vì quả thực nhiều đứa trẻ sống ở ven sông Hồng đó thậm chí còn không có giấy khai sinh chứ đừng nói là hộ khẩu để mà được tới trường.

Cho nên, trong sự khắc nghiệt ấy, tâm hồn – thứ tốt đẹp của một con người, bỗng trở nên đầy ý nghĩa. Nó khác với linh hồn mà ai cũng có, vì tâm hồn chỉ tồn tại trong những người tốt mà thôi. Nó rõ ràng nhất ở những đứa trẻ vô tư, với tấm lòng thuần khiết giản đơn luôn hướng bản thân về những điều mà chúng cho là tốt đẹp. Niềm tin vào tâm hồn, và cuộc hành trình tìm kiếm tiếng vọng ấy của Đăng, không chỉ là sự đáng yêu của con trẻ mà còn đem đến một cái gì đó đầy chua chát. Những lời mà hai đứa trẻ ấy nói với nhau, đơn giản mà lại đầy sức nặng. Việc cho diễn viên nhí nhiều thoại như vậy không thường xuất hiện, vì ở lứa tuổi này các em chưa thực sự nắm rõ được tư duy diễn xuất để truyền tải được tinh thần của kịch bản. Tuy vậy, khi những lời ấy vang lên, tôi vẫn cảm thấy thật bàng hoàng bởi tâm hồn chân thật được truyền tải trực tiếp qua đó, chứ không phải là những lời sáo rỗng ta nghe hàng ngày.

Ngoài phần hình ảnh rất xuất sắc, phải dành lời khen ngợi cho dàn diễn viên. Phùng Hoa Hoài Linh và Nguyễn Bách Tùng Lâm lần đầu diễn xuất nhưng lại cực kì nổi bật bởi khuôn mặt ăn hình, còn Hồng Ánh cùng một Trương Minh Quốc Thái phong trần, nam tính cũng rất xuất sắc khi lột tả được cái đời bỗ bã của dân lao động. Điểm yếu của cốt truyện còn hơi dàn trải, đôi lúc thiếu hợp lí khiến người xem đứt mạch cảm xúc và khó tập trung. Tuy nhiên, điều đó có thể chấp nhận được và đã được khỏa lấp phần nào bởi tinh thần phản ánh hiện thực rất mạnh mẽ của đạo diễn.

Đến cuối cùng, Đăng dường như đã tìm được cho mình một “tâm hồn mẹ” cậu ao ước, nhưng còn điều gì đang đợi Thu ở phía trước? Bãi bồi nhìn ra lòng sông rộng tít tắp, mờ mịt trong khói bụi, phía bên trên nó là đoàn tàu hỏa ngày ngày chạy mải miết mà Thu vẫn hằng trông ngóng người mẹ trở về. Sự tồn tại của cô bé – một chấm nhỏ đến mức chẳng ai có thể nhìn thấy và chẳng có thể làm được gì giữa gần 10 triệu con người đang sống ở Hà Nội – trông chờ vào một cái không đến, bấu víu vào sự trợ giúp chẳng bõ của một đứa trẻ lớp Một khác, sẽ trôi về đâu trên dòng sông Hồng? Tiếng vọng tâm hồn của cô bé, liệu ai sẽ nghe thấy trước khi nó tắt lịm đi?

“Đăng ơi, mày có nghe thấy tiếng tâm hồn tao không?”